اين روايت علىّ بن ابى طلحه است از عبد اللَّه عباس . قوله : من اوّل يوم احق ، « من » ، ابتداى غايت است ، و گفته‌اند : « من » در امكنه باشد و « مذ » در ازمنه ، و لكن توسّع كرد چنان كه زهرى گفت : لمن الدّيار بقنّة ( 1 ) الحجر اقوين من حجج و من شهر قوله : * ( أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيه ) * ، سزاوارتر و حقتر آن است كه اين جا باشى با آن كه آن جا بودن قبح ( 2 ) و معصيت است بر معنى آن كه ، اگر قيام در آن مسجد حق بودى هم آن اوليتر بودى كه [ در مسجد ] ( 3 ) اين جات مقام كردى ، و على هذا قولهم : فعل الواجب اولى من تركه ، و فعل الندب خير من فعل القبيح . و اگر چه در قبيح و ترك واجب خيرى و صلاحى نباشد . و گفته‌اند على ظاهر الحال ، پيش از آن كه حال ايشان در آن ظاهر شد و پردهء نفاق ايشان دريده شد آن مسجدى بود و عبادتگاهى في القيام فيه ( 4 ) خير و صلاح و قيل على ظنّهم و اعتقادهم انّ لهم فيما ( 5 ) فعلوه خيرا ، براى آن كه ايشان براى ظنّ و اعتقاد خير و صلاح مىكردند ، و اگر چه ظنّ خطا بود و اعتقاد جهل ، و على هذا قوله : أَ ذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ ( 6 ) ، و قوله : . . . أَ ذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ( 7 ) . قوله : * ( فِيه فِيه رِجالٌ ) * ، اوّل ظرف قيام است و دوم ظرف كون الرّجال . و قوله : * ( يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا ) * ، در جاى صفت مردان ( 8 ) است ، اى محبون للتطهر . * ( وَاللَّه يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ ) * ، اى المتطهرين ، آنگه ادغام كرد چنان كه در نظاير او برفت . قوله : * ( أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَه ) * ، قرّاء خلاف كردند ، نافع خواند و ابن عامر : اسّس ، به ضمّ همز ( 9 ) و كسر « سين » على ما لم يسمّ فاعله * ( بُنْيانَه ) * به رفع . باقى قرّاء ، * ( أَسَّسَ ) * ، به فتح همزه « و سين » على الفعل المستقيم ، * ( بُنْيانَه ) * به نصب على المفعول به . و در شاذّ عماره خواند : آسس على وزن آمن . و افعل و فعّل در تعديه يكى باشند ( 10 ) بر قراءت آن

--> ( 1 ) . اساس : نقيّة ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 2 ) . آو ، آج ، بم ، مل ، مج : قبيح . ( 3 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب : فيها . ( 5 ) . آو ، آج ، بم : فيها . ( 6 ) . سورهء صافات ( 37 ) آيهء 62 . ( 7 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 15 . ( 8 ) . اساس : مراد ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : همزه . ( 10 ) . آو ، مل ، لب : باشد .