از زفير و شهيق باشد ، و آن [ دو ] ( 1 ) نوع عذاب است ، و معنى آن كه : ايشان را زفير و شهيق باشد الَّا ما شاء ربّك من انواع العذاب ، جز آنچه خداى خواهد به ايشان از انواع عذاب . و در اين وجه « الَّا » به معنى سوى باشد . و وجه پنجم آن است كه : اين استثناء ، نه به معنى نقصان باشد از مدّت خلود ، و انّما تنبيه بود بر آن كه ، آنچه باشد از عذاب و ترك عذاب به مشيّت و ارادت و اختيار خداى باشد ، چنان كه يكى از ما گويد : و اللَّه لأضربنّك الَّا ان ارى غير ذلك ، و او را همه عزم ضرب او باشد و لكن معنى آن بود كه : اگر خواهم كه نزنم ( 2 ) [ تو را توانم ] ( 3 ) و متمكّنم از آن ، و معنى آيت آن بود كه : من عذاب كنم ايشان را مگر خواهم كه نكنم ، چه من از آن متمكّنم و بر آن قادر ، و آيت عبارت از قدرت و نفاذ مشيّت بود . و وجه ششم ( 4 ) آن است كه : مراد به استثناء به مشيّت آن است كه تا خلود مؤكّد و مؤبّد كند ، نه آن كه نقصان كند و اخراج كند چيزى از او ، و انّما تعليق مىكند آن را به جارى مجراى محال تا محال شود ، براى آن كه خداى تعالى نخواهد الَّا تخليد و تأبيد ايشان در ثواب و عقاب ، و مثال ( 5 ) چنان بود كه كسى گويد : و اللَّه لاهجرنّك ( 6 ) الَّا ان يشيب الغراب و يبيضّ القار ، يعنى هرگز با تو وصلت نكنم ، تعليق كرد به آنچه معلوم است كه نباشد . و وجه هفتم آن است كه : آيت اوّل خاصّ ( 7 ) بود به فسّاق اهل صلات كه ايشان مستحقّ عقاب باشند [ بر معاصى و مستحقّ ثواب باشند بر ايمان و طاعت . پس ايشان در دوزخ مخلَّد باشند ] ( 8 ) ، يعنى طويل المدّة ( 9 ) ، الَّا ما شاء ربّك من اخراجهم الى الجنّة للثّواب على ايمانهم و طاعاتهم ( 10 ) ، و روا باشد كه گويند : مراد به آيت ( 11 ) ، عموم است و آيت عامّ است در كفّار و فسّاق الَّا ما شاء ربّك من اخراج من اخرجه

--> ( 8 - 3 - 1 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 2 ) . مل : بزنم . ( 4 ) . مل : شيشم . ( 5 ) . مل : حال . ( 6 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز : لاهجرتك . ( 7 ) . اساس : خلوص ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها باشند . ( 10 ) . آج ، لب ، آز : طاعتهم . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : آيات .