و الشّهيق ، صوت فظيع يخرج من الجوف بمدّ النّفس ، و اصل او طول مفرط باشد من قولهم : جبل شاهق ، اى ممتنع ( 1 ) لطوله . * ( خالِدِينَ فِيها ) * ، در آن جا هميشه باشند . * ( ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ ) * ، تا آسمان و زمين دايم باشد . اگر گويند : چگونه خلود اهل بهشت و اهل دوزخ معلَّق بكرد ( 2 ) به دوام آسمان و زمين ، و آسمان و زمين فانى شوند ؟ گوييم ( 3 ) : مراد از اين تمثيل است ، و اين طريقى است عرب را معروف ، يقولون : لا افعل ( 4 ) ذلك ما دامت السّموات و ما ثبتت ( 5 ) الارض ، و ما لاح كوكب ، و ما لاح الجديدان ، و ما اطَّرد الخافقان ، و ما اضاء فجر ، و ما ادلهم ظلام ، [ 198 - ر ] و ما اختلف اللَّيل و النّهار ، و ما بلّ بحر صوفة ، و ما لا لأالغفر [ له ] ( 6 ) الى امثال ذلك . و غرض از اين ، آن باشد كه [ الى ] ( 7 ) ابد الدّهر ، براى آن كه تا جهان باشد اين باشد . چون بسيار شد مستعمل شد تا در اين جاى نيز به كار داشت حق تعالى ، و غرض همه ( 8 ) تخليد و تأييد . جواب ديگر از اين آن است كه : روز قيامت نيز آسمان و زمين باشد . كه كلّ ما كان فوقك فاظلَّك فهو سماء ، و كلّ ما كان تحتك فأقلَّك فهو ارض ، هر چه تو را سايه كند آسمان تو باشد ، و هر چه تو را بردارد زمين تو باشد ، چنان كه بيان كرديم اين طريقت را در جاى ديگر از اين كتاب بر اين وجه و بر اين ترتيب ( 9 ) تعليق درست باشد و اين دوام بر آن دوام شايد تا موقوف بود . فامّا قوله : * ( إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ ) * ، الَّا آنچه خداى خواهد . در اين استثنا چند قول گفتند ، يكى آن كه : الَّا به معنى سوى است ، و مراد به دو استثناى نيست كه اخراج البعض من الجمله ( 10 ) باشد ، و تقدير اين است كه : الَّا ما شاء ربّك من الزّيادة على

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، آز : منيع . ( 2 ) . مج : بگرديد . ( 3 ) . لب ، آز : گويم . ( 4 ) . آو ، آج ، بم : لأفعل . ( 5 ) . آو ، بم ، مج ، لب ، آز : ثبت ، آج : تنبت . ( 7 - 6 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : هم . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : تفسير اين . ( 10 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : الكلّ .