راست دار به دين ( 1 ) مسلمانى ، و نصب حنيفا بر حال است ، و در معنى او دو وجه گفتند ، يكى آن كه : روى با دين و كار دين كن از اداى رسالت و قيام به اعباء نبوّت ، و جمله آن را باش چنان كه آن كس كه روى بر كارى كند و جملگى آن را باشد كه چون روى به او باشد جمله تن [ و ] ( 2 ) دل با او باشد ، و [ همهء ] ( 3 ) همّت با او مصروف بود . و دگر آن كه : [ روى ] ( 4 ) در نماز ( 5 ) به جانب كعبه آر كه از شعار دين حنيفى است ، و از جملهء مشركان مباشى ( 6 ) . و « من » للتّبعيض ، و وجوهى كه در حنيف گفته‌اند از پيش برفت . * ( وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّه ) * ، نهى است از عبادت اصنام رسول را و جملهء امّت را ، گفت : مخوان بدون خداى تعالى آنچه تو را منفعت و مضرّت نكند از آن كه جمادى است . * ( فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ ) * ، اگر كنى از جملهء ظالمان باشى ( 7 ) . و اين [ از ] ( 8 ) آن جا [ يها ] ( 9 ) ست كه ، اذا ، در او ملغى ( 10 ) باشد براى آن كه در ميان مبتدا و خبر افتاد . و در * ( وَلا تَدْعُ ) * ( 11 ) ، دو قول گفتند : يكى آن كه : ايشان را به نام خداى بر مخوان و نام إله ( 12 ) بر ايشان اجرا مكن چنان كه كافران مىكنند . دگر آن كه : چنان كه خداى را خوانى در حاجات و اجابت دعوات ، و بر وجه عبادات و قرابات ( 13 ) ايشان را مخوان ، و گفت : * ( ما لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ ) * ، با آن كه اگر نفع و ضرّ توانستندى كردن هم قبيح بودى عبادت ايشان ، فكيف كه از ايشان نفع و ضرّ نيايد ، فهو اقبح و اشنع . و وجهى ديگر گفتند : آنچه تو را نفعى و ضرّى نكند . چنان كه خداى كند ، و مراد به ظالم

--> ( 1 ) . اساس : نربى ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 9 - 8 - 4 - 3 - 2 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 5 ) . آو ، آج ، بم ، آز : نجات . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : مباش . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل پس . ( 10 ) . اساس : مبلغى ، مل ، لب ، آز : ملقى ، مج : طغى ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 11 ) . اساس : فلا تدع ، به قياس با نسخهء آو ، و با توجّه به متن قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 12 ) . مل : الهه . ( 13 ) . اساس : عبادت و قربات ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد .