كردند ، بعضى گفتند : لعنت اوست كافران را ، بعضى گفتند : سخط اوست بر مستحقّان سخط . عبد اللَّه عبّاس گفت : قول اوست و گفت او در لوح محفوظ كه : فلان لا يؤمن ، آز آن جا كه از او كفر معلوم باشد . بعضى دگر گفتند : كلمه آن است كه با ابليس گفت : لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ ( 1 ) . قوله : * ( وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ ) * مشروط اين شرط از پيش رفته است ، و هو قوله : * ( لا يُؤْمِنُونَ ) * ، و معنى آن كه : ايمان نيارند ايشان ، و اگر همه آيت و دلالت در جهان با ايشان آيد ، و انّما قال : * ( وَلَوْ جاءَتْهُمْ ) * ، به تأنيث ، و اگر چه فعل مسند با مذكّر است و آن كلّ است كه اين اسم كه مسند اليه مضاف است با مؤنّثى و هى ( 2 ) الايه ، و مثله قولهم : خربت سور المدينة و ذهبت بعض اصابعه ، حق تعالى گفت : اينها ايمان نيارند و اگر چه جمله آيات با ايشان آيد ، ايشان را لطف نخواهد بودن . و وجه حسن تكليف ( 3 ) ايشان هم آن است كه وجه حسن تكليف من علم اللَّه انّه يؤمن ، و آن تعريض ثواب است ، از خداى تعريض هست ، از آن كه ( 4 ) از او قبول نباشد ، اتى عليه من قبل نفسه ، گناه او باشد بر خداى تابان ( 5 ) نبود . * ( حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الأَلِيمَ ) * ، تا آنگه كه عذاب اليم بينند ، آنگه ايمان آرند چنان كه فرعون آورد ، و آن ايمانى باشد كه سود ندارد در آن وقت . قوله : * ( فَلَوْ لا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ ) * - الايه ، « لولا » اين جا به معنى « هلَّا » است ، و هلَّا را ، دو معنى بود ، يكى : تحضيض ، و يكى : توبيخ . تحضيض چنان كه گفت ( 6 ) : هلَّا تأتى زيدا لحاجتك ، و توبيخ چنان كه : هلَّا امتنعت من الفساد ( 7 ) اذا دعيت ( 8 ) اليه ، و اين بيت يك جاى برفت - و هو : تعدّون عقر النيب افضل مجدكم بني ضوطرى لولا الكمىّ المقطَّرا اى ، هلَّا عقرتم الكمىّ المقطَّر ، و هو الشّجاع الَّذي [ القى ] ( 9 ) على احد قطريه ، اى

--> ( 1 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 85 . ( 2 ) . اساس : هو ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز به . ( 4 ) . مج ، آز : آنگه . ( 5 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آز : تاوان . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : گويى . ( 7 ) . مج : النّساء . ( 8 ) . رغبت . ( 9 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد .