او مكّه باشد و مهاجر او مدينه بود . چون بيامد ، در او خلاف كردند . آنگه حق تعالى گفت : خداى تو ميان ايشان حكم كند در آن كه ايشان در آن خلاف مىكنند ، و اين بر سبيل تهديد و وعيد باشد . قوله : * ( فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ ) * ، حدّ شك ، توقّف مرد باشد در آنچه بر دل او ( 1 ) بگذرد از اعتقاد كردن آن كه چنان است يا نه چنان است . حق تعالى گفت : اگر در شكّى از آنچه ما بر تو انزله ( 2 ) كرديم ، خطاب با رسول است و مراد امّت ، و گفتند : مراد مخاطبى مبهم است ، چنان كه يكى از ما گويد : يا هذا و يافتى و يا فلان ! و ايّها السّامع . مقاتل گفت و جماعتى مفسّران : سبب نزول آيت آن بود كه كفّار ( 3 ) قريش گفتند : اين قرآن بر محمّد شيطانى القا مىكند كه او را [ ربى ] ( 4 ) مىگويند . جماعتى كفّار و جز ايشان به شك افتادند ، خداى تعالى خطاب با شاكّان كرد ، نبينى ( 5 ) كه گفت دگر جاى : يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ . . . ( 6 ) ، خطاب با رسول و مراد امّت . و بعضى دگر گفتند : خطاب با رسول است و « ان » به معنى « ما » ى نفى است ، يعنى : فما كنت [ في شكّ ] ( 7 ) ممّا انزلنا اليك ، شاك ( 8 ) نبودى در آن كه ما بر تو انزال مىكنيم ، جز كه با اين قول : * ( فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ ) * ، موقع ( 9 ) خود ندارد ، و رمّانى از اين جواب گفت كه معنى آن است كه : با آن كه تو شاك ( 10 ) نه اى ، بپرس تا تو را بصيرت زيادت شود ، [ چنان كه ابراهيم گفت ] ( 11 ) : وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي . . . ( 12 ) ، تا دلم ( 13 ) بيارامد و اين وجه هم قريب باشد . بعضى دگر گفتند : خداى تعالى دانست كه رسول - عليه السّلام - شاكّ نيست ، و لكن خواست تا او بگويد : لا [ ا ] ( 14 ) شكّ في هذا و ما كنت شاكّا ، مرا شك نيست و نبود در اين معنى چنان كه عيسى را - عليه السّلام -

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : او را بر دل . ( 2 ) . آج ، لب ، آز : انزال . ( 3 ) . اساس : گفتار ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 7 - 4 ) . اساس : ندارد ، از ، آو ، افزوده شد . ( 5 ) . لب ، آز : شاكّان نبى كرد . ( 6 ) . سورهء اطلاق ( 65 ) آيهء 1 . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : تو شاك . ( 9 ) . مل : موضع . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : به شك . ( 14 - 11 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 12 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 260 . ( 13 ) . اساس را ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، زايد مىنمايد ، لذا حذف شد .