كرديم كه : روا نباشد كه اهل قيامت دروغ گويند ، چه ايشان ملجأ باشند به ترك ( 1 ) قبايح از آن جا كه دانند به ضرورت كه اگر خواهند تا كنند ، . . . حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ( 2 ) ما يَشْتَهُونَ ( 3 ) . * ( فَكَفى بِاللَّه شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ ) * ، اين حكايت گفتار ( 4 ) شركاء مشركان است و معبود ايشان كه گويند : خداى بس گواه ميان ما و شما كه ما از عبادت شما غافل بوده‌ايم ( 5 ) . * ( فَكَفى بِاللَّه ) * ، « با » زيادت است ، و المعنى كفى اللَّه ، و نصب * ( شَهِيداً ) * ، بر حال باشد ، براى آن گفت : * ( بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ ) * ، تا شامل بود آن را كه شاهدا لنا و عليكم . و بعضى دگر گفتند : نصب شهيدا ، بر تميز است ، و قوله : * ( إِنْ كُنَّا ) * ، مخفّفه است از ثقيله ، براى آن « لام » در خبر او باز آمد . و زجّاج گفت : * ( إِنْ ) * ، به معنى « ما » ى نافيه است و « لام » به معنى الَّا كأنّه قال : ما كنّا عن عبادتكم الَّا غافلين . اين خبر راست است ، براى آن كه جمادات و بسيار احياء بى خبر بوده‌اند از عبادت مبطلان ايشان را . * ( هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ ) * ، « هنالك » ظرف مكان است ، يعنى آن جايگاه بيازمايد و مقاسات كند هر كسى آنچه كرده باشد و در پيش افگنده . و اهل كوفه خوانند ، مگر عاصم : « تتلوا » ، به « تا » ، يعنى آن جايگاه برخواند ( 6 ) هر نفسى آنچه كرده باشد ( 7 ) ، يعنى نامهء نوشتهء او به اعمالش حجّت عامّه ( 8 ) در قراءت « با » ( 9 ) [ قوله ] ( 10 ) وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ . . . ( 11 ) ، و حجّت آنان كه به « تا » خوانند ( 12 ) ، قوله : فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ . . . ( 13 ) ، و قوله : اقْرَأْ كِتابَكَ ( 14 ) ، و قوله :

--> ( 1 ) . اساس : نزديك ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها ذلك . ( 3 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 54 . ( 4 ) . اساس : كفار ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 5 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : بوديم . ( 6 ) . آو ، آج ، بم ، لب : برخوانند . ( 7 ) . آج ، مج ، لب : باشيد . ( 8 ) . آج ، مج ، آز : عاصم . ( 9 ) . اساس : ما ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 10 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 11 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 168 . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آو : خواندند . ( 13 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 71 . ( 14 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 14 .