كرد ، آن جا كه گفت : آنچه حقّ تو است بدهم و زيادت ، از آن جا كه حق دادن عدل است و زيادت دادن فضل ، تا هم عدل را كار بسته باشد ( 1 ) و هم فضل . در اين آيت گفت : آنان كه ايشان بدى كنند ، چون جزاى ايشان دهم يكى را بيش از يكى پاداشت ندهم تا عدل كرده باشم ، چه اگر آن زيادت كه آن جا دادم اين جا بدهم ، ظلم كرده باشم ، جزاء ( 2 ) مثلا به مثل ، سر بسر بر وفق عمل بىزيادت ، و اگر نقصان كنم فضل كرده باشم چه حقّ من است و قبض [ و ] ( 3 ) استيفاء به من ( 4 ) است و در اسقاط آن اسقاط حقّ غيرى نيست اگر همه اسقاط كنم ( 5 ) اولى و افضل و احسن و اجمل ، جز كه حكمت اقتضاى آن كردش كه ( 6 ) عقاب كفّار اسقاط نكنم و قرينهء اين آيت ( 7 ) : وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها . . . ( 8 ) ، دليل آن است كه زيادت در آيت اوّل فضل است و اكرام ، و زيادت بر قدر مستحق ، تا معنى هر دو آيت ملايم شود ، بر ( 9 ) اين وجه كه بيان كرديم ، چه اگر نه چنين باشد اين دو آيت را به يكديگر نسبت نبود . و « كسب » ، هر فعلى بود كه به آن جرّ منفعت يا دفع مضرّت كنند ، و براى آن فعل سيّئات ( 10 ) را كسب خواند كه ، فاعلش پندارد كه به خود ( 11 ) سود مىكند ، و سيّئه فعلى باشد كه يسوء صاحبها ، صاحبش را دژم ( 12 ) بكند . و رفع جزا را دو وجه باشد ، يكى آن كه : مبتدا بود و خبرش [ مقدّر ] ( 13 ) مقدّم بود ، و التّقدير : فلهم جزاء سيّئة ، تا مطابق آيت اوّل بود في قوله : * ( لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى ) * . وجه دوم آن كه : او مبتدا بود و خبرش في قوله : * ( بِمِثْلِها ) * ، و التّقدير : كاين [ حاصل ] ( 14 ) بمثلها . * ( وَتَرْهَقُهُمْ ) * ، اى تغشاهم . * ( ذِلَّةٌ ) * ، اى مذلَّة ، و به ايشان رسد مذلَّتى و مهانتى تمام ، و براى آن تنكير كرد تا ابهام كند بر

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : باشم . ( 2 ) . اساس : جز ، مل : چه ، به قياس با نسخهء آج ، تصحيح شد . ( 14 - 13 - 3 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 4 ) . مل : آن من . ( 5 ) . اساس : كنى ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 6 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آز : كرد شرعا كه . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها فى قوله . ( 8 ) . اساس : بمثلها ، به قياس با نسخهء آج ، با توجه به متن قرآن مجيد ، تصحيح شد ، سورهء شورى ( 42 ) آيهء 40 . ( 9 ) . اساس : و ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : سيّئه . ( 11 ) . اساس : به خوف ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 12 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : اندوهگن .