ندارى شما يا عقل را كار نمىبندى ؟ و صورت استفهام است و مراد تقريع است و ملامت . آنگه گفت بر سبيل تعجّب و ملامت : * ( فَمَنْ أَظْلَمُ ) * ، ظاهر استفهام است و معنى توبيخ و تقريع ، گفت : كيست بيداد گرتر ( 1 ) و ظالمتر از آن كس كه او بر خداى دروغ فرو بافد ! و افتراء ، اختراع دروغ باشد از خويشتن كه كس نگفته باشد ، و دروغ ايشان بر خداى آن بود كه ، با او انباز كنند ( 2 ) و او را زن و فرزند گفتند ، و در او جبر گفتند كه : لَوْ شاءَ اللَّه ما أَشْرَكْنا وَلا . . . ( 3 ) ، به بدل عدل و توحيد ، جبر و تشبيه گفتند : * ( أَوْ كَذَّبَ بِآياتِه ) * ، [ يا ] ( 4 ) به آيات او تكذيب كند و آن را دروغ دارد از محمّد و قرآن كه معجز اوست و ديگر معجزات او . آنگه گفت : انّه ، و [ ها ] ( 5 ) ، ضمير شأن و كار راست ، يعنى شأن و كار چنين افتاد ( 6 ) كه گناهكاران يعنى كافران فلاح و ظفر و نجات نيابند . * ( وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ) * ، آنگه وصف كرد ايشان را ، گفت : مى پرستند ( 7 ) بدون خداى تعالى يعنى جز او . [ و ] ( 8 ) گفتند : فرود او بتانى را . و « ما » ، نكرهء موصوفه است و صالح بود لفظ او واحد و تثنيه و جمع را ، و التّقدير : و يعبدون من دون اللَّه شيئا ، او اشياء ، كه از صفت او آن است كه : هيچ مضرّت نكند ايشان را از آن جا [ كه ] ( 9 ) قادر نباشد بر آن ، و هيچ منفعت نكند از آن كه نتواند . و آنگه ( 10 ) چون ايشان را از آن بپرسند كه چرا پرستى اينان را ؟ گويند : * ( هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّه ) * ، اينان شفيعان مااند نزد خداى تعالى ، و سبب آن بود كه ايشان گفتند : عبادات ما خداى را بنشايد ، ما از جملهء آفريده‌هاى او چيزى اختيار كنيم و توجيه عبادت كنيم به او تا ما را به او نزديك كند و شفيع ما باشد پيش او . [ و ] ( 11 ) اين اعتقادى باطل است كه عقل و شرع مخالف است اين را ، و ظنّى خطاست كه ايشان بردند كه عبادت غير او [ را بشايد و ] ( 12 ) ايشان را نافعتر بود از آن كه عبادت او . حسن گفت : آن خواستند كه اينان

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، لب : بيداد كارتر . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : بجز مل : گفتند ، مل : گرفتند . ( 3 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 148 . ( 12 - 11 - 9 - 8 - 5 - 4 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 6 ) . آو : افتا / افتاد . ( 7 ) . اساس : مىپرستيدند ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 10 ) . مل : آنگاه .