دستارها ميان كتفها فرو گذاشته و كارزار كردند با مشركان و پيش از آن [ 22 - ر ] نكرده بودند و پس از آن نكردند . و چون فرود آمدندى عدد ( 1 ) را مدد كردندى و قتال نكردندى . عبد اللَّه عبّاس گفت كه ( 2 ) : مردى از مشركان حمله بردى بر مردى از مسلمانان ، از بالاى سر آن مشرك آواز تازيانه برآمدى ، مرد مسلمان كه نگاه كردى مشرك افتاده بودى و اثر تازيانه بر سر و روى او پيدا . و مرد كس را نديدى جز كه او را مرده يافتندى . بيامدند و رسول را اين حال بگفتند ، گفت : راست مىگوييد ، آن فريشتگاناند كه خداى تعالى ايشان را به يارى ما فرستاده است . و امير المؤمنين على - عليه السّلام - پرسيد رسول را - عليه السّلام - كه : يا رسول اللَّه ! فرق ميان كشتگان ما و كشتگان فريشتگان چيست ؟ گفت : آن كه كشته شما را خون و جراحت و زخم پيدا باشد و كشته فريشتگان زخم ندارد و اثر جراحتش پيدا نشود . و اين روز هفتاد مرد را بكشتند و هفتاد را اسير كردند ، و قوله : * ( إِذْ تَسْتَغِيثُونَ ) * ، اگر چه به لفظ جمع است ، مراد رسول است - عليه السّلام . از قول عمر خطَّاب و عبد اللَّه عبّاس و سدّى و ابو صالح و روايت باقر - عليه السّلام - حسن بصرى گفت : اين هزار با آن كه در آل عمران گفت ، پنج هزار بودند كه روز بدر به مدد آمدند . و بعضى دگر گفتند : اوّل سه هزار بودند ، آنگه اين هزار كه اين جا گفت و هزار رديفان ايشان تا جمله پنج هزار شدند . و بعضى دگر گفتند : پنج هزار جدا بودند و سه هزار جدا ، جمله هشت هزار بودند - و اللَّه اعلم بذلك . * ( وَما جَعَلَه اللَّه ) * نكرد خداى آن را . در ضمير خلاف كردند كه عايد با چيست ؟ فرّاء گفت : با امداد است ، مدد فرستادن . بعضى دگر گفتند : راجع است با اخبار از امداد براى آن كه اين خبر بر سبيل بشارت متقدّم شده بود . حق تعالى گفت : نكرد خداى آن را مگر بشارت ، يعنى آن مدد يا آن خبر كه داد بفرستادن مدد نبود الَّا بر وجه بشارت ، و جعل خلق باشد و به معنى تصيير ( 3 ) باشد و بمعنى الحكم باشد ، مثال اوّل : وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ . . . ( 4 ) ، و قوله : وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها ( 5 ) . . . ، و مثال دوم : جعلت الطَّين خزفا . و مثال سه‌ام ( 6 ) : جعل القاضي فلانا مفلسا ، اى حكم بافلاسه . و

--> ( 1 ) . مج : عدو . ( 2 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن بيننا مج ، لت بينا . ( 3 ) . مل : يصير . ( 4 ) . سوره انعام ( 6 ) آيهء 1 . ( 5 ) . سوره اعراف ( 7 ) آيهء 189 . ( 6 ) . آو ، بم ، آن ، لت : سيم مل ، مج ، لب : سيوم .