كنيد و اصلاح ذات البين كنيد . و در معنى او خلاف كردند ، قتاده و ابن جريح گفتند : آن خواست كه در عهد رسول چون مسلمانى كافرى را بكشتى سلب و سلاحش [ آن ] ( 1 ) مرد را بودى . چون اين آيت آمد ، رسول بفرمود تا بعضى [ بر بعضى ] ( 2 ) رد مىكردند بر وجه مصالحت و توسّط . مجاهد گفت : اين امر به اصلاح ذات البين در معنى ( 3 ) نهى است از آن اختلاف كه ايشان كردند روز بدر در غنيمت و اين ، قول عبد اللَّه عبّاس و سفيان و سدّى است . و خلاف كردند در آن كه چرا به لفظ تأنيث گفت « ذات » و « بين » ( 4 ) مذكّر است ! بعضى گفتند : ذهب الى الحال الَّتى كانت بينهم و حال مؤنّث است ، چنان كه گويند : جاءنى فلان ذات العشاء ، اى السّاعة الَّتى فيها العشاء . زجّاج گفت : آن حال خواست كه كار مسلمانان به آن به اصلاح آيد . و اخفش گفت : اين از جمله آن است كه ، تأنيث او به سماع دانند نه به قياس ، كالدّار و النّار و الدّلو و العصا و غيرها . و اين را علَّتى نباشد كه ايشان گويند ، « بيت » مذكّر باشد و « دار » مؤنّث ، و « رمح » مذكّر باشد و « عصا » مؤنّث ، و آب مذكّر باشد و آتش مؤنّث ، و ماه مذكّر باشد و آفتاب مؤنّث . * ( وَأَطِيعُوا اللَّه وَرَسُولَه إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ) * و طاعت خداى داريد و طاعت رسول و اوامر ايشان را امتثال كنيد و از نواهى ايشان منتهى شويد اگر از آن كه گرويده‌ايد و ايمان داريد ، كه آن به كه ايمان دارد به خداى و ثواب و عقاب ، ايمان ايشان را حامل و باعث باشد بر طاعت خداى و رسول داشتن . آنگه درآمد و وصف كرد مؤمنان مخلص مستكمل شرايط ايمان را و اسلام را ، گفت : * ( إِنَّمَا ) * ، و بيان كرديم كه او ، لاثبات الشّىء ( 5 ) و نفى ما سواه باشد ، جز كه در اين آيت بر وجه مبالغت است نه بر طريق حقيقت . گفت : مؤمنان آنان باشند كه ، چون ذكر خداى كنند پيش ايشان و نام خداى برند دلهاى ايشان بترسد . و در مصحف عبد اللَّه مسعود هست كه : فرقت قلوبهم ، و معنى يكى باشد . الخوف و الخشية و الوجل و الفرق و الفزع و الروع ، همه ترس باشد . * ( وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُه ) * و چون آيات او بر ايشان خوانند ، ايشان را ايمان بيفزايد و ايشان بر خداى توكّل كنند ، و به اين آيت تمسّك كردند آنان كه گفتند : ايمان زيادت و نقصان پذيرد ، و افعال جوارح از جمله ايمان باشد ، به آن كه گفتند نبينى كه خداى تعالى گفت : چون آيات خداى

--> ( 2 - 1 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن : به معنى . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، مل ، آن : ذات البين . ( 5 ) . آو ، بم ، آن الا .