مؤمن و كافر و برّ و فاجر ، آنگه از او در گذشته تخصيص كرد كافران را و خبر داد از ايشان به آنچه كردند و گفتند ، چنان كه گفت : هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ ( 1 ) . . . ، خطاب كرد با راكب برّ و بحر ، آنگه تخصيص كرد راكب بحر را گفت : حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ ( 2 ) . . . ، و وجهى ديگر گفت و آن ، آن است كه گفت : روا باشد كه * ( خَلَقَكُمْ ) * ، خطاب است با مشركان براى آن كه همه فرزندان آدم را از حوّا آفريده‌اند ، و تقدير در * ( خَلَقَكُمْ ) * ، آن باشد كه خلق كلّ واحد منكم ، و نظاير اين در قرآن و كلام عرب بسيار بود ، قال اللَّه تعالى : وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً ( 3 ) . . . و المعنى : فاجلدوا كلّ واحد منهم ، چه اگر نه چنين باشد و هشتاد تازيانه بر جمله قاذفان جهان ببخشند به هر يكى هيچ نرسد . وجهى دگر آن است كه : « ها » ى ضمير راجع نيست با نام خداى بل راجع است با فرزند » ، و معنى آن است كه : جعلا للولد شركاء ، يعنى في الطَّلب ، معنى آن است كه : ايشان از خداى تعالى فرزندى طلب كردند ، چون بداد طلب ديگرى كردند اى جعلا للولد شركاء في الطَّلب . اگر گويند ، بر اين تأويل چه معنى باشد اين را كه گفت : * ( فَتَعالَى اللَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ ) * ، و خداى متعالى نيست از آن كه از او طلب فرزندى كنند پس از ديگر ؟ گوييم ، ممتنع نباشد كه اين كلام منقطع باشد از حكم كلام اوّل و اين مستأنف چيزى ديگر باشد و متّصل باشد بما بعده من قوله : * ( أَ يُشْرِكُونَ ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ ) * ، پس حق تعالى تنزيه نفس [ خود ] ( 5 ) كرد از آن كه به او شرك آرند چون در كلام لفظ شرك رفت ، و اين چنان باشد كه رسول را - عليه السّلام - از عقيقه پرسيدند ، گفت : امّا انا فلا احبّ العقوقة فمن اراد ان يعقّ عن ولده فليفعل چون ذكر عقيقه رفت ، ذكر عقوقه كرد براى تجنيس لفظ . اهل مدينه و ابو بكر خواندند و عكرمه و اعرج در شاذّ : « شركا » به كسر الشّين و اسكان الرّاء على المصدر . آنگه آن را چند تقدير بود ، يكى آن كه : شرك ، به معنى شريك بود ، كالصّوم بمعنى الصّائم ( 6 ) ، و الفطر بمعنى المفطر . و تقديرى ديگر آن بود كه : ذا شرك ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه

--> ( 2 - 1 ) . سوره يونس ( 10 ) آيهء 22 . ( 3 ) . سوره نور ( 24 ) آيهء 4 . ( 4 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل : فرزندان مل : فرزندى . ( 5 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد . ( 6 ) . آو ، بم ، آن : الصّيام .