وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ . . . ( 1 ) ، اى ، ازدادوا عند نزول السّورة ايمانا او كفرا . و اين طريقه را تربيت كرده‌ايم در آيات ديگر . و وجه سه‌ام ( 2 ) در آيت آن است كه : هر كه را خداى به هدايت او حكم كند مهتدى باشد ، و هر كه را به ضلال او حكم كند ، او خاسر و خايب و زيانكار باشد و تا محكوم چنان نباشد ، حاكم به او حكم نكند كه حكم حاكم تبع حال محكوم له او عليه باشد . آنگاه گفت : گروهى بسيار هستند كه ايشان بر كفر اصرار كردند و با دعوت رسول اصغا نكردند و حجّت عقل را كار نبستند و در سابق علم من چنان بود كه ، ايشان هرگز ايمان نيارند و جز اختيار كفر نكنند و لا محال از اين جهت را مرجع و مآب ايشان دوزخ باشد . پس در حكم چنان بودند كه پنداشتى ايشان را در اصل خلقت براى دوزخ آفريدند تا اگر خواهند ( 3 ) كه ايشان را از آن محيص و معدلى بود ، نبود . پس على سبيل المبالغة في التّشبيه ، « لام » غرض آورد و گفت : * ( وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ ) * ما بيافريديم براى دوزخ بسيارى از جنّيان و انسيان ، و اين « لام » را گروهى مفسّران و متكلَّمان ، « لام » عاقبت مىخوانند و تحقيق و اصل او اين است كه بيان كرده شد تا اصل وضع مراعى باشد و نيز طاعنى را نبود كه طعن زند كه : عرب ، « لام » عاقبت نشناسد ، و اين را مثالها بسيار است در قرآن و كلام عرب ، منها قوله : فَالْتَقَطَه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً . . . ( 4 ) ، چون مآل كار لا بد با عداوت و حزن خواست بودن ، گفت : پندارى كه او را براى عداوت و حزن برگرفتند ، و منها قوله : إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً . . . ( 5 ) ، و منها قوله : رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأَه زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ . . . ( 6 ) ، و مثله قول القائل : أعددت ( 7 ) هذه الخشبة ليميل الحائط فاسنده بها . و « لام » در ميل ديوار نه براى [ آن ] ( 8 ) آورد كه او مريد باشد ميل ديوار را و امّا اشعار بر اين هم بسيار آمد ، منها قول الشّاعر : و للموت تغذوا الوالدات سخالها كما لخراب الدّهر تبنى المساكن

--> ( 1 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 125 . ( 2 ) . آو ، بم ، لب ، آن : سيم ، آج : سيوم بل ، مج : سوم . ( 3 ) . آو ، بم ، آج ، لب ، آن ، لت : خواهد . ( 4 ) . سوره قصص ( 28 ) آيهء 8 . ( 5 ) . سوره آل عمران ( 3 ) آيهء 178 . ( 6 ) . سوره يونس ( 10 ) آيهء 88 . ( 7 ) . آو ، بم ، آج ، آن : اعدّت . ( 8 ) . اساس : ندارد ، از آو افزوده شد .