منصوب متّصل محذوف باشد كه راجع بود با « ما » تا مبيّن بود ، و التّقدير : بما كانوا يكسبونه . مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ ، خداى تعالى به اين آيت خطاب كرد با انس و جنّ ( 1 ) ، گفت : اى جماعت انس و جن ، يعنى اى فرزندان آدم و اى فرزندان ابليس ! و اين خطاب روز قيامت [ كند ] ( 2 ) بر سبيل تقريع و توبيخ ايشان را گويند ( 3 ) : لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ به شما هيچ پيغامبر نيامد [ هم ] ( 4 ) از شما و از نسب و شهر شما ؟ و « معشر » جماعتى باشند سواء اگر مجتمع باشند و اگر متفرّق ، و « جنّ » مأخوذ است از جنّ ، و آن ستر ( 5 ) باشد ، و اين اسمى است كه اين جنس را به مثابت انس در ميان آدميان و ملك در فرشتگان ، و اين خطاب باشد به جمله الَّا آن رسولانى كه خداى تعالى ايشان را به خلقان فرستاد ، و كس را به ايشان نفرستاد از آنچه او را معلوم بود از عصمتهاى ( 6 ) ايشان . امّا « منكم » ، مخصوص باشد به انس دون جنّ براى آن كه اجماع است كه خداى تعالى از جن هيچ پيغامبر نفرستاد ، امّا بر طريق تغليب چنان كه تغليب مذكّر كنند بر مؤنّث ، و چنان كه گفت : يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ ( 7 ) ، [ و لؤلؤ و مرجان ] ( 8 ) از آبى ( 9 ) شور بر آيد ( 10 ) دون آب عذاب و كقولهم : اكلت خبزا و لبنا و شير ( 11 ) مشروب باشد ، مأكول نباشد ، اين قول بيشتر مفسّران است . و عبد اللَّه عبّاس گفت در يك روايت كه : از جنّ خداى تعالى پيغامبر فرستاد ، و لكن ايشان در امر و حكم شرع پيغامبران انس بودند ، گفت : دليلش قوله تعالى : وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ - الى قوله : وَلَّوْا إِلى

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مل ، لت : با جنّ و انس . ( 8 - 4 - 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج ، وز افزوده شد . ( 3 ) . مج ، وز ، مل ، لت : گويد . ( 5 ) . مل : سپر . ( 6 ) . مج ، وز ، مل ، لت : عصمت . ( 7 ) . سورهء رحمن ( 55 ) آيهء 22 . ( 9 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب : آب . ( 10 ) . مج : شور باشد . ( 11 ) . اساس و ، با توجّه به مج وز و ديگر نسخهء بدلها زايد مىنمايد .