دهند ( 1 ) بر كفر و ضلال و معصيت به شرط آن كه جعل را تفسير به حكم و تسميه كنند ، يعنى خداى تعالى بر كافران به كفر و فسق و پليدى حكم كرد و ايشان را پليد نام نهاد من قوله : وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً ( 2 ) ، اى سمّوهم بذلك و حكموا له ، و اين وجه نيز بر او مطرّد باشد فى قوله : * ( يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً ) * ، اى يحكم على قبله بذلك و يسمّيه . و حكم و تسميه متناول باشد مسمّى و محكوم عليه را على ما هو به ، و آن را بر وجهى دون وجهى بكند ( 3 ) اين تأويل آيت است كه اهل عدل گفتند و از ادلَّهء عقل و شرع اين اوليتر باشد از تأويل مخالفان كه ايشان هدى و ضلال را بر ايمان و كفر تفسير كردند و بنده را مجبّر گفتند و از اختيار بدر بردند و خداى را به تكليف ما لا يطاق ظالم گفتند و نسبت كفر و ايمان به خداى كردند با آن كه در عقل خلاف اين مقرّر است و در قرآن به عكس اين مذكور است در يك جاى : الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ كَفَرُوا ، و جملهء افعال منسوب ( 4 ) و مضاف است با مكلَّفان . دگر آن كه اگر نه چنين تفسير دهند قرآن سراسر متناقض باشد براى آن كه خداى تعالى در بسيار آيتها گفت ( 5 ) كه آن هدى كه به ماست ، ما بداديم فى قوله : وَ هَدَيْناه النَّجْدَيْنِ ( 6 ) ، و قوله : وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى ( 7 ) ، و قوله : وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى ( 8 ) ، و فى قوله : قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ ( 9 ) ، و در اين آيات گفت : من همه را هدى دادم از مؤمن و كافر . در دگر آيت اگر نفى كند مناقضه باشد دگر آن كه ما دل كافران بر آن حد مىيابيم از ضيق و سعت كه دل مؤمنان ، و اگر از ايشان مىپرسيم خبر مىدهند كه ما در دل

--> ( 1 ) . لت : دهد . ( 2 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 19 . ( 3 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب ، لت : نكند . ( 4 ) . اساس : منصوب ، با توجّه به مج و اصل لغت تصحيح شد . ( 5 ) . لت : بگفت . ( 6 ) . سورهء بلد ( 90 ) آيهء 10 . ( 7 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 55 . ( 8 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 17 . ( 9 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 104 .