خواهند تا به بهشت رسند راه ندهند ( 1 ) ايشان را و تمكين نفرمايد . وجهى دگر آن است كه مراد به « اضلال » هلاك ( 2 ) است و عذاب ، چنان كه گفت : وَيُضِلُّ اللَّه الظَّالِمِينَ ( 3 ) و اصل ضلال خود هلاك باشد من قولهم : ضلّ الماء فى اللَّبن اذا ذهب فيه و لم يتبيّن ، آن چهار وجه است ، و اين چهار وجه امّا قوله : * ( يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً ) * دل او تنگ ( 4 ) كند و در اين نيز هم چهار وجه باشد : يكى آن كه اين كنايت باشد از عقوبت يعنى خداى تعالى خذلان كند او را بر سبيل عقوبت ( 5 ) ، وجهى دگر آن است كه : او را از ره بهشت گمراه كند و دل او را تنگ كند تا ( 6 ) ره به بهشت نبرد ، و وجهى دگر آن است كه : فعل مضاف بود با « من » او دل خود تنگ كند به ترك نظر و تحصيل علم ناكردن . و وجهى دگر آن كه دل او تنگ كند در دوزخ به انواع غموم و هموم و عذابهاى مختلف ، و لا بدّ است ما را و مخالف را از ظاهر آيت عدول كردن براى آن كه در دل مؤمن بر حقيقت نورى و روشنايى نيست و در دل كافر ضيقى و حرجى نيست ، بل ( 7 ) دل ايشان از روى خلقت بر يك حد است چون او گويد : اين كنايت است از ايمان و كفر ، گوييم ( 8 ) : چون كنايت خواهند بود ( 9 ) ، چرا نشايد كه كنايت باشد از حجّت و شبهه ( 10 ) و از خذلان و توفيق و از تمكين و تخليه و از اقدار ( 11 ) و تمكين ، ابن كثير خواند : ضيقا به تخفيف و هما لغتان مثل : سيد و سيّد و ميّت و ميّت و هين و هيّن و لين و ليّن ، قال الشّاعر : ( 12 ) هينون لينون ايسار ذوو يسر سوّاس مكرمة ابناء ايسار و اهل مدينه و ابو بكر خواندند : حرجا بكسر الرّاء و باقى قرّاء به فتح « را » .

--> ( 1 ) . مج ، وز : ندهد . ( 2 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، لت : اهلاك . ( 3 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 27 . ( 4 ) . لت تنگ . ( 5 ) . مج بر كفر مقدم . ( 6 ) . مج ، وز او . ( 7 ) . مل : بلكه . ( 8 ) . آج ، لب : گويم . ( 9 ) . مج ، وز ، مل ، لت : خواهد بودن . ( 10 ) . مل ، آج ، لب : شبهت . ( 11 ) . آج ، لب : اقتدار . ( 12 ) . مج ، وز ، مل شعر .