جملهء مكلَّفان را ، و آنچه به اين صفت نباشد حرام بود بر جملهء مكلَّفان . قوله : * ( وَما لَكُمْ ) * ، « ما » استفهاميّه است و خطاب با مؤمنان است ، گفت : چه بوده است شما را [ 109 - ر ] كه نخورى ( 1 ) از آنچه نام خداى بر آن برده باشند ، يعنى چه منع است و چه حجر است كه ( 2 ) آنچه حلال است نخورى ( 3 ) . * ( وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ) * ، « واو » حال راست ، نافع خواند و حفص عن عاصم : فصّل و حرّم به فتح « فا » و « صاد » و فتح « حا » و « را » على الفعل المستقيم ، و اسناد فعل با خداى باشد - جلّ جلاله - كه نام او در آيت مصرّح است ، و ابو عمرو ( 4 ) و ابن كثير و ابن عامر خواندند : * ( وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ ) * ، بر فعل ما لم يسمّ فاعله ، هر دو فعل ، و جدا كردند براى شما آنچه بر شما حرام كردند . و حمزه و كسائى و أبو بكر خواندند : * ( فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ ) * ، به فتح « فا » و « صاد » و ضمّ « حا » و كسر « را » ، و جدا كرد خداى تعالى ( 5 ) براى شما آنچه حرام كردند بر شما ، يعنى در سورهء المائدة من قوله : حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ ( 6 ) - الى آخر الاية - آنگه استثنا كرد مضطر را ، گفت : الَّا آن كس كه مضطر شود به آن و اتّفاق است كه مضطرّ را از مردار و خون و گوشت خوك و آنچه نام خداى نگفته ( 7 ) باشند بر آن ، حلال است در كمّيّت آن خلاف است و بنزديك ما روا نباشد بيش از آن كه سدّ رمق كند به آن ، و معنى * ( اضْطُرِرْتُمْ ) * ( 8 ) آن است كه بر خويشتن از هلاك ترسد و در فقهاء بعضى گفتند كه : روا باشد كه از آن سير بخورد و بعضى گفتند : شايد كه بر دارد و ذخيره كند و بعضى فقها گفتند : مكره نيز داخل باشد در آن ( 9 ) جا براى آن كه حكم او حكم مضطر است در خوف بر نفس . * ( وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ ) * بسيارى

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مل : نخوريد . ( 2 ) . مج ، وز : و چه حجّت كه . ( 3 ) . مج ، وز : بخوريد آج ، لب : بخورند مل ، آف : نخوريد . ( 4 ) . مج ، وز : ابن عمرو آج ، لب ، بم : ابو عمر . ( 5 ) . اساس ، بم : جدا كردند ، با توجه به مج تصحيح شد . ( 6 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 3 . ( 7 ) . مج ، وز : گفته . ( 8 ) . مج : ما ضطررتم . ( 9 ) . مج ، وز ، لت : اين .