بسيار مجتمع را . گفت : اگر چنان كه ايشان خواستند از هر جنسى و صنفى جماعتى بسيار را زنده كنيم . وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا ، هم ايمان نيارند . ابن عامر و نافع و ابو جعفر خواندند : قبلا به كسر « قاف » و فتح « با » و باقى قرّاء به ضمّ « قاف » و « با » . ابو زيد گفت : معنى آن است كه مقابلة ، روى با روى و معاينه ، يقال : لقيت فلانا قبلا و قبلا و قبلا اى مقابلة و مواجهة ، همه به يك معنى باشد و اين قول شامل ( 1 ) است هر دو قراءت را . و ابو عبيده گفت : قبلا ، اى مقابلة و معاينة ، بر قراءت ابن عامر و نافع . فامّا بر قراءت باقى قرّاء كه به ضم خوانند ( 2 ) گفت سه قول گفته‌اند : يكى آن است كه عبد اللَّه عبّاس و قتاده و ابن زيد گفتند معنى آن است كه مقابله [ به ] ( 3 ) معنى قراءت اوّل ( 4 ) . قول دوم مجاهد گفت معنى آن است كه گروه گروه و جماعت [ جماعت ] ( 5 ) . بر اين قول جمع قبيل باشد و قبيل جمع قبيله ، كسفينه و سفين [ و سفن ] ( 6 ) جمع جمع باشد قول سيّم ( 7 ) فرّاء گفت : معنى قبيل كفيل و پايندان باشد و قبل جمع او باشد كرغيف و رغف ، لقوله تعالى : أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّه وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا ، اى كفيلا ضامنا . ابو على فارسى گفت : اين وجه ضعيف است ، براى آن كه چون به حشر و احيا ايمان نيارند كه معجزى باهر باشد ، به كفالت و ضمان كه معجز خارق عادت نباشد هم ايمان نيارند و اين بس طعنى نيست براى آن كه روا باشد كه معجز حشر باشد و كفالت بر سرى بيانى دگر باشد چنان كه شرح داديم في قوله تعالى : * ( وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى ) * ، [ 105 / ر ] و قوله : * ( ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا ) * ، اين « لام » مؤكّد نفي است تا قطع طمع رسول - عليه السلام - كند از ايمان ايشان ، چنان كه يكى از ما گويد : ما كنت لافعل كذا ، من از آن ( 8 ) نباشم كه اين كنم ، و قوله : * ( إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّه ) * ، الَّا آن كه خداى خواهد . حسن بصرى گفت : الَّا كه خداى خواهد كه ايشان را بر ايمان جبر كند به آن كه ايشان را از

--> ( 1 ) . مج : متأمّل . ( 2 ) . مج ، وز ، مل ، آف ، لت : خواندند . ( 6 - 5 - 3 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 4 ) . آن باشد . ( 7 ) . مج ، وز : سه‌ام ، مل ، آف : سيوم . ( 8 ) . مل : از آنان .