* ( وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالإِنْجِيلَ ) * ، آنگه گفت : اگر چنان كه اين جهودان و ترسايان اقامهء تورات و انجيل كردندى ، و احكام آن را كار بستندى . * ( وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ ) * ، يعنى قرآن ، و به قرآن ايمان آوردندى و احكام او بر دست گرفتندى و گفتندى ( 1 ) معنى آن است كه : اگر تورات و انجيل را نصب چشم خود كردندى و در پيش خود بداشتندى تا به هر مشكلى رجوع به آن كردندى . * ( لأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ ) * ، بخورندى از بالايشان ( 2 ) و از زير پايشان ، و در او چند قول گفتند : يكى آن كه عبد اللَّه عباس و مجاهد و قتاده گفتند : مراد ( 3 ) * ( مِنْ فَوْقِهِمْ ) * ، باران آسمان است ، * ( وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ) * ، مراد نبات زمين است ، ( 4 ) بعضى دگر گفتند : بيان اين دو جهت مجاز است و معنى آن است كه من جميع الجهات من أيس و ليس ( 5 ) من حيث لا يحتسب ، يعنى اگر ايشان ايمان آورده بودندى ايشان را به بودى كه از خانه و نشيمن خود بنه افتادندى ( 6 ) و در خانهء خود بماندندى و روزى از هر چار جهت ( 7 ) به ايشان مىآمدى ، چنان كه گفت ( 8 ) : يأتيها رزقها رغدا من كلّ مكان ، و ايشان را آواره نبايستى كردن و اين بر سبيل تأسيف و تحسير ( 9 ) گفت تا ايشان را حسرت نمايد ( 10 ) و اندوهگن ( 11 ) كند . و مثله قوله تعالى : وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ ( 12 ) ، و قوله : وَمَنْ يَتَّقِ اللَّه يَجْعَلْ لَه مَخْرَجاً وَيَرْزُقْه مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ ( 13 ) ، و مثله قوله : وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً . ( 14 )

--> ( 1 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، مر : گفتند . ( 2 ) . وز ، بالا ايشان ، لب ، مر : بالاى ايشان . ( 3 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، مر به . ( 4 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، مر بعضى دگر گفتند : مراد به بالايشان و آنچه از جهت فوق است ميوه‌هاى درختان است و به آنچه از جهت تحت است حبوب زمين . ( 5 ) . مج ، مت ، وز من حيث يحتسب و يحتسب ، آج ، لب ، لت ، مر من حيث يحتسب . ( 6 ) . وز : به ته افتادندى ، آج ، لب ، مر : نه افتادندى . ( 7 ) . مج ، مت : هر حالى ، وز : هر جائى ، لت ، مر : هر جاى . ( 8 ) . مر : گفتند . ( 9 ) . مج ، وز ، تحير ، مت : تحيير . ( 10 ) . لب : حسرت بنمايد . ( 11 ) . مج ، مت ، وز ، آج : اندوهگين ، مر : اندوه‌ناك . ( 12 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 96 . ( 13 ) . سورهء الطلاق ( 65 ) آيهء 2 . ( 14 ) . سورهء الجن ( 72 ) آيهء 16 .