مخترع فعلى بود كه بكنند نه بقدرت و نه در محلّ قدرت و اين قادر الذّات تواند كردن ( 1 ) . * ( أَنَّى يَكُونُ لَه وَلَدٌ ) * ، چگونه باشد او را فرزندى . * ( وَلَمْ تَكُنْ لَه صاحِبَةٌ ) * ، و او را زنى نبوده است و محال است كه فرزند بود بىزن چون دانى كه زن محال است بر او چرا فرزند روا مىدارى ، ردّ است بر جهودان و ترسايان و مشركان عرب كه گفتند : الملائكة بنات الله . * ( وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ ) * ، و همه [ 99 - پ ] چيز آفريدهء اوست . و اين را دو وجه باشد : يكى آن كه « كل » حمل كنند بر معظم و جلّ ، يعنى آنچه اصل ايشان ( 2 ) است و بيشتر و معظم ايشان ( 3 ) است خداى تعالى آفريده ، و وجه ديگر آن كه معنى آن باشد كه : هر چه هست فعل اوست امّا بر حقيقت يا واسطه براى آن كه آنچه ما و دگر ( 4 ) حيوانات كنيم اگر چه بر حقيقت فعل خداى نباشد در حكم چنان است كه فعل او به آن معنى كه اگر دانستى ( 5 ) كه او ما را نيافريدى آن در وجود نيامدى ، و اگر چه فعل ما را بر اطلاق ، خلق نخوانند جز مقيّد . و دگر آن كه « خلق » به معنى تقدير باشد ، من قولهم : خلقت الاديم نعلا ، قال الشّاعر ( 6 ) : و لانت تفري ما خلقت و بعض القوم يخلق ثمّ لا يفري * ( وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ) * ، و او به همه چيز عالم است . * ( ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ ) * ، [ ذلك ] ( 7 ) اشارت است به آنچه از پيش رفت ، يعنى فاعل اين افعال و موصوف به اين صفات ( 8 ) اين مخاطبان خداى شما است . * ( لا إِله إِلَّا هُوَ ) * ، جز او خدايى نيست . و محلّ اين جمله رفع است براى آن كه صفت مرفوعى است « ذا » در محلّ رفع است به ابتداء ، و « اللَّه » روا باشد كه خبر باشد و روا باشد كه صفت بود . و « ربّكم » خبر باشد . * ( خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ) * ، آفريدگار همه چيز است بر آن معانى كه گفتيم از آن سه وجه . و « كلّ » به معنى بعض بسيار آمد ، منها قوله : وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ( 9 ) و منها قوله : ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ( 10 ) و مراد چهار كوه

--> ( 1 ) . آج ، لب : تواند بودن . ( 3 - 2 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب ، لت ، مر : اشياء . ( 4 ) . لت ، مر : ديگر . ( 5 ) . مت ، آج ، لب ، لت : نه آنستى . ( 6 ) . مج ، وز ، مت شعر . ( 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج افزوده شد . ( 8 ) . آج ، لب : اوصاف . ( 9 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 23 . ( 10 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 260 .