قوله : * ( الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ ) * ، شايد كه اين كلامى بود مبتدا از خداى تعالى و حكايت نباشد از ابراهيم - عليه السّلام - و اين قول بيشتر مفسّران است . و بعضى دگر گفتند : هم حكايت كلام ابراهيم است - عليه السّلام - چون او حجّت بر خصم بداشت و صحّت مذهب و طريقهء خود به دليل روشن كرد اين سخن بگفت ( 1 ) ، و معنى آيت آن است كه : آنان كه ايمان آرند به خداى تعالى و پيغامبران و كتابهاى او و آنچه واجب است آن را تصديق كردن آنگه ايمان خود به ظلم نپوشند ( 2 ) ، يعنى كفر و اين قول بيشتر مفسّران است از عبد اللَّه عبّاس و سعيد بن المسيّب و قتاده و مجاهد و حمّاد بن زيد و جماعتى صحابه چون سلمان و عبد اللَّه مسعود و ابو الكعب ( 3 ) و عبد اللَّه عبّاس و حذيفة بن اليمان ، و رفع كرد عبد اللَّه مسعود اين حديث به ( 4 ) رسول - عليه السّلام - و گفت : چون اين آيت فرود آمد بر ( 5 ) مسلمانان ، بترسيدند و گفتند : يا رسول اللَّه كيست از ما كه او بر خود ظالم نيست ؟ پس امن از ما برخاست . رسول - عليه السّلام - گفت : خلاف آن است كه شما گمان بردى ( 6 ) اين ظلم كفر است ، نبينى كه خداى تعالى چون حكايت كرد از آن بندهء صالح يعنى لقمان : يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّه إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ( 7 ) ، و معتزليان گفتند : هر كبيره كه احباط ثواب طاعت كند داخل است در اين ، و هر كه چنين باشد كه ايمان دارد و صاحب كبيره بود نه آمن باشد و نه مهتدى و گفتند : دليل بر آن كه چنين است آن است كه ، اگر نه چنين باشد بايد كه مرتكب كبيره چون ايمان دارد ايمن باشد و اين خلاف اجماع است ؟ جواب از اين آن است كه گوييم : اين آنگاه ( 8 ) باشد كه آيت را بر عموم حمل كنند و ظلم نفس و ظلم غير در او آرند . فامّا چون به ادلَّهء عقل و قرآن و اخبار و قول صحابه و مفسّران تخصيص كنند آن را به كفر اين لازم نباشد . دگر آن كه اين قول به دليل الخطاب باشد براى آن كه خداى تعالى گفت : آنان كه ايمان آرند و ايمان به ظلم از كفر يا معصيت بر زعم ايشان باز نپوشند ايشان را امن باشد دليل نكند كه آن

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت : گفت . ( 2 ) . مج ، وز ، مت : ببوشند . ( 3 ) . مج ، مت : ابن كعب ، وز ، مل ، مر : ابى الكعب . ( 4 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، مر : بر . ( 5 ) . به روى / برويد . ( 6 ) . مج ، مت ، لت : چه . ( 7 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 13 . ( 8 ) . مج ، وز ، مت ، لت ، مر : آنگه .