بحر باشد يا در برّ ، يا برگ ( 1 ) باشد بر بالاى درخت يا دانه در زير ( 2 ) زمين يا تر يا خشك . و مراد به آن كه همه چيز بر هر وجه كه باشد . و غرض از اين بيان آن است تا مكلَّفان به طاعت نزديك شوند و از معصيت دور ( 3 ) و بدانند كه آنچه جمادات است كه به ( 4 ) آن خطاب نيست ( 5 ) و در تحت ثواب و عقاب نيست ، از حصر و شمار او بيرون ( 6 ) نيست ، افعال مكلَّفان مخاطب مأمور و منهى اوليتر كه محصور و مكتوب و محفوظ باشد تا بر آن جزا دهد و ثواب و عقاب فرمايد تا مكلَّفان عند آن ( 7 ) بيان اختيار طاعت كنند و اجتناب معاصى - و اللَّه تعالى يوفّقنا لما يحبّ و يرضى . از صادق - عليه السّلام - روايت كردند كه : مراد به برگ افتاده سقط است كه از شكم مادر بيفگند ( 8 ) و مراد به « حبّه » در ظلمات زمين فرزند است تا در تاريكى رحم مادر ، و مراد به « رطب » آنچه از آن زنده ماند و بزايد و به « يابس » آنچه نيست شود يا بميرد و مراد به « كتاب » لوح محفوظ است بنزديك بيشتر مفسّران . و بعضى دگر گفتند : كنايت است از عالمى خداى تعالى و خداى تعالى اين و امثال اين در لوح محفوظ پيدا كند تا فرشتگان ببينند ( 9 ) و بدانند كه خداى تعالى علَّام الغيوب است و ايشان را لطف باشد در اداى طاعات ، و بعضى از ايشان متعبّد باشند به حصر ( 10 ) و حفظ آن ، و عبادت ايشان آن ( 11 ) بود - چنان كه در خبر قطرهء باران برفت ( 12 ) . قوله تعالى : وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيه لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْه مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ‹ 60 › وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِه وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْه رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ ‹ 61 › ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّه مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَه الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ ‹ 62 › قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَه تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِه لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ ‹ 63 › قُلِ اللَّه يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ ‹ 64 › قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ ‹ 65 › وَكَذَّبَ بِه قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ ‹ 66 › لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ ‹ 67 › وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِه وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ‹ 68 › وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ‹ 69 › وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِه أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّه وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ ‹ 70 › قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّه ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّه كَالَّذِي اسْتَهْوَتْه الشَّياطِينُ فِي الأَرْضِ حَيْرانَ لَه أَصْحابٌ يَدْعُونَه إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّه هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ ‹ 71 › وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوه وَهُوَ الَّذِي إِلَيْه تُحْشَرُونَ ‹ 72 › وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُه الْحَقُّ وَلَه الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ ‹ 73 › [ 78 - ر ] اوست آن كه بميراند شما را به شب و داند آنچه كنيد به روز پس برانگيزد ( 13 ) شما را

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت : برگى . ( 2 ) . مج ، مت ، آف : ندارد . ( 3 ) . مج ، وز ، مت ، لت شوند . ( 4 ) . مج ، وز ، مت ، لت : با . ( 5 ) . لت : است . ( 6 ) . اساس ، آف ، لت : برون ، با توجّه به مج تصحيح شد . ( 7 ) . مج ، وز ، مت : اين . ( 8 ) . مج ، وز ، مت ، لت : بيوفتد . ( 9 ) . مج ، وز ، مت ، بم ، آف : بينند . ( 10 ) . مج ، وز ، مت : حضرت . ( 11 ) . مج ، وز ، مت ، بم ، آف ، لت ، آن : اين . ( 12 ) . مج ، وز ، مت : رفت ، آف : مىرفت . ( 13 ) . آج ، لب : برانگيزاند ، لت : بيدار كند .