قوله : * ( وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ) * ، حق تعالى در اين آيت بيان كرد كه : من امتحان و اختبار ( 1 ) و آزمايش كردم توانگران را به درويشان ، و درويشان را به توانگران تا درويشان در پايه و حال توانگران نگرند ، بر آن فقر و فاقهء خود صبر كنند جزاى صابران يابند ، و توانگران در حال درويشان و حال ( 2 ) خود نگرند ، بدانند كه خداى تعالى بر ايشان نعمت كرده ( 3 ) ، شكر كنند تا مزد شاكران يابند . بعضى دگر گفتند [ 74 - ر ] : مراد به فتنه آن است كه خداى تعالى [ گفت ] ( 4 ) : من امتحان كردم ( 5 ) اين اشراف و توانگران را به آن كه به عوض مال و حال ايشان درويشان را كه به رسول - عليه السّلام - ايمان داشتند ، پايهء قربت و خدمت و مجالست رسول دادم تا ايشان با اينان بژهان ( 6 ) شدند و تمنّاى مثل حال ايشان كردند و خواستند كه از آن شرف و منزلت ، ايشان را بهره‌اى بود ، بيامدند ( 7 ) تا مغالطه‌اى زنند و خديعتى كنند و در آن پايه با ايشان مزاحمتى كنند من رها نكردم و رخصت ندادم به آيت ( 8 ) كه بفرستادم من قوله : * ( وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ ) * ، تا كار ايشان به جايى رسيد در حسد و غبطه كه گفتند : * ( أَ هؤُلاءِ مَنَّ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا ) * ، ايناناند كه خداى تعالى از ميان ما بر ايشان منّت نهاد و اينان را توفيق داد ، و « لام » در آيت في قوله : * ( لِيَقُولُوا ) * ، اگر چه « لام » غرض را مىماند ، « لام » غرض نيست ، « لام » عاقبت است ، براى آن كه نكو نباشد كه غرض خداى تعالى از فتنه و اختبار ايشان آن باشد تا چنين گفتار گويند ، آنگه ايشان را به اين گفتار مذمّت و ملامت كند و سرزنش و عقوبت كند كه اين ظلم و سفه باشد - تعالى علوّا كبيرا ، و « لام » عاقبت در قرآن و كلام عرب بسيار است ، منها قوله تعالى : فَالْتَقَطَه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً ( 9 ) ، و معلوم است بضرورت كه آل فرعون موسى را نه براى عداوت و حزن برگرفتند تا ايشان را دشمن باشد و غم و اندوه ، بل براى آن كردند كه خداى باز گفت : قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لا

--> ( 1 ) . مج ، وز ، آج ، لب : اختيار . ( 2 ) . مج ، وز ، مت : و در مال . ( 3 ) . مج ، وز ، مت ، مل : كرد . ( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج ، وز افزوده شد . ( 5 ) . مل : كرده‌ام . ( 6 ) . لب : نژهان ، آج : پژمان . ( 7 ) . مج ، وز ، مت ، لت : بيامده‌اند . ( 8 ) . مج ، وز ، مت ، لت : پايه . ( 9 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 8 .