شيطان اعمال ايشان بياراسته است براى ايشان تا آن محال و باطل بر چشم ايشان مزيّن است ، و در آيت دليل است بر بطلان قول مجبّره ( 1 ) كه گفتند : كفر بر چشم و دل كافر خداى بياراست ، و خداى تعالى گفت : من ايمان بر دل مؤمنان بياراستم في قوله : وَزَيَّنَه فِي قُلُوبِكُمْ ( 2 ) ، و امّا كفر در دل كافر شيطان آراست و حواله به دو است از شيطان دور كردن و بر خداى تعالى بستن همانا بس نكو نباشد . آنگه حق تعالى حكايت معاملهء خود كرد با ايشان ( 3 ) ، گفت : چون انواع نعمت با ايشان كردم و پيغامبران را با ايشان فرستادم تا ايشان را نعمتهاى من ياد دادند كه ايشان فراموش كرده بودند ، ايشان متذكّر نشدند و جز عناد و طغيان نورزيدند . ما بر سبيل استدراج ( 4 ) ايشان و تظاهر حجج ، نعمت مترادف ( 5 ) كرديم بر ايشان و در خيرات و نعمت بر ايشان گشاده كرديم تا شادمانه شدند به آنچه دادند ايشان را . چون معصيت و كفر و عناد بيفزودند ، من نعمت بر ايشان بيفزودم ( 6 ) استظهار حجّت را ( 7 ) تا هيچ عذر و حجّت نماند ايشان را . چون ايشان در نعمت غرق شدند و گمان بردند كه آن را نهايتى نخواهد بودن ، ناگاه بگرفتيم ايشان را . * ( فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ ) * ، اين را « اذا » ى مفاجات خوانند ، و مثله قول القائل : فتحت الباب فاذا زيد بالباب ، كه نگاه كردى و چون بديدى مبلس شدند . بعضى مفسّران گفتند : يائس شدند و شديد الحسرة ، اين قول زجّاج است ، بلخىّ گفت : ذليل و خاضع باشد ، فرّاء گفت : منقطع الحجّة باشد ، مجاهد گفت : ابلاس ( 8 ) خاموشى باشد از سر دلتنگى ، و قوله : * ( كُلِّ شَيْءٍ ) * ، مراد تكثير است نه عموم ، و مثله قوله : وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ( 9 ) يقول القائل : اكلنا عنده كلّ شىء ، و رأينا عنده كلّ شىء ، و كذا قوله : وَلَقَدْ أَرَيْناه آياتِنا كُلَّها ( 10 ) ، و معلوم است كه خداى تعالى همهء آيات خود كه در مقدور

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت : مجبّران . ( 2 ) . سورهء حجرات ( 49 ) آيهء 7 . ( 3 ) . مر * ( فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا ) * . ( 4 ) . مج ، وز ، مت : استراح . ( 5 ) . اساس : مرادف ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 6 ) . مج ، وز ، مت به . ( 7 ) . مج ، وز ، مت : ندارد . ( 8 ) . مج ، وز ، مت : بلاس . ( 9 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 23 . ( 10 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 56 .