پشيمانى آن كس كه حكايت از او رود . * ( عَلى ما فَرَّطْنا فِيها ) * ، بر آن تقصير كه ما كرديم و تضييع . در ضمير خلاف كردند كه راجع با چيست ( 1 ) ، بعضى گفتند : راجع است با طاعت ، بعضى دگر گفتند : راجع است با ساعت ، يعنى قالوا فى السّاعة أى فى القيامة : ( يا حسرتنا على ما فرطنا و قصرنا ) ( 2 ) محمّد بن جرير گفت : راجع است با صفقت و اگر چه ذكر صفقت نرفته است ، چون ذكر خسران رفته است و ربح و خسران در صفقت و بيعت باشد ، يقال خسرت صفقته و ربحت صفقته و تعلَّق دارد به خسر ، و التّقدير : * ( قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّه ) * ، في صفقتهم بعضى ديگر ( 3 ) گفتند : « فيها » راجع است با حيات دنيا ، و المعنى فرّطنا فى الدّنيا ( 4 ) في اوامر اللَّه و نواهيه . سدّي گفت : مراد آن است كه فرّطنا فى عمل اهل الجنّة في الدّنيا ، بيانش آن خبر كه ابو هريره و ابو سعيد خدرىّ روايت كنند كه ( 5 ) رسول - عليه السّلام - گفت : فرداى قيامت كه اهل دوزخ درجات و منازل اهل بهشت بينند ، گويند : * ( يا حَسْرَتَنا عَلى ما فَرَّطْنا فِيها ) * . * ( وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ ) * ، و ايشان بار گران بر پشت دارند . و « أوزار » جمع وزر باشد ، و وزر ثقل و گرانى باشد و روا بود كه مراد به ثقل ( 6 ) عقوبات گناه باشد . سدّي گفت و عمرو بن قيس كه : چون مؤمن از گور برخيزد ، شخصى به استقبال او آيد با صورتى هر كدام نيكوتر و بوى هر كدام خوشتر ( 7 ) ، او را گويد : مرا شناسى ؟ گويد : نه ، جز آن كه دانم كه خداى تعالى صورت رويت ( 8 ) نيكو آفريده است و بويت خوش است ، او گويد : من عمل صالح توام ، ديرى است ( 9 ) كه در دار دنيا من بر تو نشسته‌ام امروز تو بر من نشين ، و بر خواند : يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً ( 10 ) ، أى ركبانا . و كافر چون از گور برخيزد ، شخصى پيش او آيد با

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت ، مر : راجع است با چه . ( 2 ) . مج ، وز ، مت ، مل و . ( 3 ) . مج ، وز ، مت : دگر . ( 4 ) . آج ، لب و . ( 5 ) . آج ، لب : از . ( 6 ) . آج ، لب گرانى . ( 7 ) . مج ، وز ، مت و . ( 8 ) . آج ، لب : خداى تعالى صورتت . ( 9 ) . وز : ديرست / دير است . ( 10 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 85 .