آن است كه كلام ( 1 ) بر ظاهر خود است و معنى آن كه جمع كنم ميان شما [ و ] ( 2 ) روز قيامت يعنى حساب و اهوال و احوال و عذاب قيامت على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه . آنگه ابتدا كرد و گفت : * ( الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ ) * ، « الَّذين » مبتدا ( 3 ) ، « فهم » مبتداى دوم [ 60 - ر ] باشد ( 4 ) . * ( لا يُؤْمِنُونَ ) * ، خبر مبتداى دوم باشد . آنگه جملهء دوم در جاى خبر مبتداى اوّل باشد ، مثال ( 5 ) آن كه : زيد ابوه منطلق ، و اين قول بهتر است و با ظاهر موافقتر . آنگه گفت : هر چه در شب و روز ساكن است يعنى هر چه [ شب ] ( 6 ) و روز بر او مشتمل است ، بر سبيل توسّع شب و روز را مسكن كرد و اين [ از ] ( 7 ) جملهء عبارات فصيح و استعارات مليح باشد كه كلام خداى تعالى از آن خالى نيست [ و نابغه گفت - شعر : ] ( 8 ) فانّك كاللَّيل الَّذي هو مدركي و ان خلت انّ المنتأى عنك واسع شب را بمثابهء كسى كرد كه به دنبال او باشد در طلب و آن كه دريابد او را و مثله ( 9 ) : و سالت باعناق المطىّ الاباطح و اين را نظاير بسيار باشد و اين بابى فراخ است حق تعالى گفت : هر چه در شب و روز آرام دارد و اين اوقات بر او مشتمل است همه مراست . [ ابو روق گفت : مراد آن است كه هر كه در شب مستقرّ باشد و در روز منتشر همه مراست ] ( 10 ) . عبد العزيز بن يحيى و محمّد بن جرير گفتند : آنچه آفتاب بر او آيد و فرو شود ، يعنى جملهء آنچه در زمين است از جماد و حيوان براى آن كه هيچ چيز نيست و الَّا شب و روز بر او مشتمل است ، بعضى دگر گفتند : معنى آن است كه هر كس و هر ( 11 ) چيز كه شب و

--> ( 1 ) . وز ، مج ، مت ، مل ، لت خود . ( 2 ) . اساس ، بم ، مل ، آف ، آن : ندارد ، با توجّه به مج افزوده شد . ( 3 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب ، لت باشد . ( 4 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب ، مر و . ( 5 ) . مج ، وز ، مت ، لت او . ( 10 - 8 - 7 - 6 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج افزوده شد . ( 9 ) . مج ، وز شعر . ( 11 ) . مج ، وز ، مت : همه .