ايشان ولىّ سوگنداند و در رفع « اوليان » چند قول گفتند : يكى آن كه : اسم ما لم يسمّ فاعله است بر قراءت آن كس كه استحقّ خواند على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه ، و التّقدير استحقّ عليهم اثم الاوليين اى استحقّ منهم . دوم آن كه : بدل ضمير است في يقومان المعنى يقوم الاوليان مقامها ، و گفتند : بر ( 1 ) معنى امر باشد ، أى فليقم الاوليان من الَّذين استحقّ عليهم الوصيّة و اين اختيار زجّاج است . سه‌ام ( 2 ) آن كه بدل « آخران » است . و ابو على فارسى گفت : رفع او شايد كه بر ابتدا بود و او مبتداى مؤخّر بود ، و تقدير چنين باشد : فالاوليان بامر الميّت آخران من اهله او من اهل دينه يقومان مقام الخائنين الَّذين عثر عليهما كقولهم ، تميمىّ أنا ، اين وجه چهارم است و وجهى نيكو است . و وجه پنجم ابو على گفت : روا باشد كه خبر مبتدا باشد محذوف و تقدير آن كه : فآخران يقومان مقامهما الاوليان . و قول ششم ابو الحسن اخفش گفت : صفت « آخران » باشد ، با آن كه آخر ان نكره است و أوليان معرفه است به « لام » تعريف ، براى آن كه اگر چه نكره است به وصف معرّف ( 3 ) و مخصوص شده من قوله : * ( يَقُومانِ مَقامَهُما ) * . و امّا قراءت آن كس كه « اوّلين » خواند به جمع از اتباع الَّذين باشد و محلّ او جرّ بود ، و تقدير آن بود كه : من الاوّلين الَّذين استحقّ عليهم الايصاء و الاثم . و در « عليهم » چند قول گفتند : يكى آن كه : « على » به معنى « من » باشد ، . اى استحقّ منهم ، كما قال اللَّه تعالى : الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ ( 4 ) اى من النّاس ، دوم آن كه : معنى آن باشد كه ( 5 ) استحقّ عليهما مال بالشّهادة و معنى على وجوب باشد براى آن كه به گواهى ( 6 ) گواهان ( 7 ) [ حق ] ( 8 ) واجب شود بر مدّعى عليه چون گواهى به

--> ( 1 ) . وز : اين . ( 2 ) . بم ، آن : سيم ، آف : سيوم . ( 3 ) . مج ، وز ، مت : معروف . ( 4 ) . سورهء مطَّففين ( 83 ) آيهء 2 . ( 5 ) . آن اى . ( 6 ) . آج ، لت : گواى . ( 7 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، آن : گواهان . ( 8 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .