حظَّ نفس باشد ، يقال : ظلمته حقّه اذا بخسته حقّه ، و شايد كه مراد ادخال الضّرر عليها بالعقاب باشد . و گفته‌اند ( 1 ) : مراد به ملائكه ملك الموت است ، و گفته‌اند : مراد اعوان ( 2 ) اويند ، و گفته‌اند : مراد فرشتگانند كه روز بدر خداى تعالى ايشان را به يارى رسول - عليه السّلام - فرستاد في قوله : يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ( 3 ) . * ( قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ ) * ، گفتند ايشان را ، يعنى فرشتگان گفتند اين كافران را : * ( فِيمَ كُنْتُمْ ) * ، در چه بودى ( 4 ) شما ( 5 ) ؟ سؤال توبيخ و تعنيف است ، و بيان كرديم كه حرف جرّ چون در « ما » ى [ 336 - ر ] استفهامى شود « الف » از او بيفگنند و به فتحه اكتفا كنند ، چنان كه « فيم » و « لم » و « بم » و « علام » و « حتّام » . * ( قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ ) * ، جواب دادند كه : ما در زمين مكّه ضعيفان بوديم ، و مستضعف آن باشد كه او را ضعيف دارند ، يعنى ضعف ما پوشيده نبود بر مردمان كه مشركان ما را ضعيف كردند . فرشتگان ( 6 ) ايشان را جواب دادند ( 7 ) : * ( أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّه واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها ) * ، نه زمين خداى فراخ بود ! گفتند : زمين مدينه خواست ، و قوله : * ( فَتُهاجِرُوا ) * ، در محلّ نصب است براى آن كه جواب استفهام است به « فا » و علامت نصبش سقوط « نون » است ، چنان كه گفت : فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا ( 8 ) ، نه زمين فراخ بود تا هجرت كرديتان در زمين . آنگه حق تعالى بيان كرد كه : اينان دروغ [ مى ] ( 9 ) گويند و اين تعلَّل باطل است ، و آنچه گفتند بنفاق گفتند و انّما مأواى و مرجع ايشان دوزخ است . و « مأوى » مفعل باشد من أوى اليه إذا ذهب اليه . * ( وَساءَتْ مَصِيراً ) * ، يعنى و ساءت النّار مصيرا ، و « مصير » مرجع باشد ، يقال :

--> ( 1 ) . لت كه . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز مت : اعوانان . ( 3 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 125 . ( 4 ) . تب ، مر : بوديد . ( 5 ) . آج ، لب را . ( 6 ) . تب : فريشتگان . ( 7 ) . اساس ، مت : داديم ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 8 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 53 . ( 9 ) . اساس ، مت : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .