طول مدّت بيانش قولهم : « خلَّدت فلانا السّجن » ، و همه عاقلان دانند نه سجن مخلَّد باشد و نه مسجون ، و قوله : أخلد الى الأرض و اتّبع هويه ( 1 ) ، و فلان مخلَّد إذا كان بطي الشّيب . و قوله : يَحْسَبُ أَنَّ مالَه أَخْلَدَه ( 2 ) ، و هيچ عاقل در دنيا تأبيد گمان نبرد . اگر گويند : * ( غَضِبَ اللَّه عَلَيْه وَلَعَنَه ) * ، و ( 3 ) دليل آن كند كه خارج است از ايمان ، گوييم : عطف است بر جزا ، و جزا - چنان كه بيان كرديم - اسمى باشد واقع بر مستحق دون حاصل ، و تقدير آن است ( 4 ) : و جزاءه ان يغضب اللَّه عليه و ان يلعنه . و دليل بر آن كه چنين است مضافا الى ما تقدّم من الادلَّة و الامثلة و مؤكّدا له . قوله تعالى : إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّه وَرَسُولَه وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا ( 5 ) - الاية . و از هزار محارب يكى را با او اين معامله نرود ( 6 ) معلوم شد كه مراد [ 334 - ر ] استحقاق است نه وصول و حصول ، و قال : وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها ( 7 ) ، و اگر حاصل ( 8 ) و اصل بودى ، اين سخن عقيب او معنى نداشتى كه گفت : فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُه عَلَى اللَّه ( 9 ) . دگر آن كه علاء بن المسيّب روايت كرد عن عاصم بن أبى النّجود و عن ابن عبّاس في هذه الاية في قوله : * ( فَجَزاؤُه جَهَنَّمُ ) * ، كه او گفت : جزايش دوزخ باشد ، ان شاء عذّبه و ان شاء غفر له ، اگر خداى خواهد عذابش كند و اگر خواهد عفوش كند . و امّا قول آن كس كه گفت : قاتل عمد را توبه نباشد ، قول او خارج اجماع است و مخالف كتاب و سنّت ، براى آن كه خداى تعالى گفت : وَتُوبُوا إِلَى اللَّه جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ( 10 ) ، و قوله : فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِه ( 11 ) ، و قوله : إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ ( 12 ) ، و مانند اين از آيات ، و تخصيص نكرد گناهى را دون گناهى .

--> ( 1 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : هواه ، ضبط مختار متن بر اساس قرآن مجيد است ، سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 176 . ( 2 ) . سورهء همزه ( 104 ) آيهء 3 . ( 3 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، مر : ندارد . ( 4 ) . مر كه . ( 5 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 33 . ( 6 ) . تب : با خطى ديگر افزوده « پس » ، آج ، لب پس . ( 7 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 40 . ( 8 ) . چاپ شعرانى ( 3 / 472 ) و . ( 9 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 4 . ( 10 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 31 . ( 11 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 39 . ( 12 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 60 .