خلاف در آن افتاد كه به كدام آيت منسوخ است ؟ آنگه گفت : * ( وَلَوْ شاءَ اللَّه لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ ) * ، چون ذكر حصر و دلتنگى كرد و آن را به خداى تعالى تعلَّق است ، گفت : اگر به بدل حصر و دلتنگى و دل شكستگى ايشان و ملال ايشان از قتال شما ايشان را دليرى دادى بر شما بر اين وجه مورد آيت مورد منّت بود ، گفت : اگر خداى خواستى ايشان را بر شما مسلَّط كردى مشيّت قدرت ، چنان كه گفت : وَ لَوْ شاءَ اللَّه لأَعْنَتَكُمْ ( 1 ) . . . ، وَلَوْ شاءَ اللَّه لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ ( 2 ) ، چنان كه يكى از ما گويد : اگر من خواهم چنين كنم و چنين كنم ، يعنى توانم كردن و در دست من است . حق تعالى هم بر اين وجه گفت : تواند ، و لكن نكند براى آن كه حكمت مانع است از آن . اگر خداى خواستى مسلَّط كردى ايشان را بر شما تا با شما كارزار كردندى ، نه آن كه دلشان تنگ كرد تا ملال آمد ايشان را از قتال شما و با شما قتال نكنند . * ( وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ ) * ، و القا كنند به شما صلح ، يعنى با شما صلح كنند و از ره كارزار شما دور شوند . و بعضى مفسّران گفتند چون بلخى و طبرى و جبّائى كه : مراد به « سلم » اسلام است ، يعنى اگر اسلام آورند ، و معنى از روى لغت متقارب است براى آن كه مسلم مستسلم باشد ، و كذلك المسالم الَّذي هو خلاف المحارب ، قال الطَّرمّاح ( 3 ) . و ذاك انّ تميما غادرت سلما للاسد كلّ حصان وعثة الكبد * ( فَما جَعَلَ اللَّه لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا ) * ، خداى تعالى شما را بر ايشان راهى نكرد ، يعنى دستى نداد از روى شرع ، و رخصت نداد در قتال ايشان مادام تا مسلم يا مسالم باشند . اگر مسلمان شوند برادران شمااند ، و اگر در عهد و صلح شما آيند معاهد شما باشند ، به هيچ دو وجه ( 4 ) شما را نيست كه با ايشان كارزار كنى ( 5 ) . آنگه گفت : * ( سَتَجِدُونَ آخَرِينَ ) * ، گروهى دگر را يا بى ( 6 ) شما ، يعنى گروهى دگر هستند كه حكم ايشان خلاف حكم اينان است . خلاف كردند مفسّران در آن كه

--> ( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 220 . ( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 20 . ( 3 ) . تب شعر . ( 4 ) . مر : به هيچ يك از اين دو وجه . ( 5 ) . تب ، مر : كنيد . ( 6 ) . تب : يابيد .