بعضى دگر گفتند معنى آن است كه اگر خداى خواستى همه خلائق در دعوت انبياء جمع كردى تا يك » امّت بودندى و اين قول ضعيف است براى آن كه دعوت انبياء با شرايع باشد و شرائع مختلف است و اختلاف آن تبع مصلحت است و نشايد با ( 2 ) خداى تعالى جمع كند خلائق را بر خلاف آنچه در دين صلاح ايشان باشد . علىّ بن الحسين المغربىّ گفت مراد آن است كه اگر خداى تعالى خواستى خلائق را بر مقتضاى عقل رها كردى و ايشان را تكليف شرايع مختلف نكردى تا يك امّت بودندى و عمل ايشان و تكليف ايشان بر موجب عقل بودى و قول اوّل قول بيشتر مفسّران است . * ( وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ ) * ، و لكن شما را امتحان و اختيار ( 3 ) مىكند در تكليف و در آنچه به شما مىدهد و تكليف صورت اختيار ( 4 ) و ابتلا دارد و حق تعالى تكليف را براى اين ( 5 ) ابتلا خواند كه با مكلَّفان معامله او ( 6 ) در تكليف معامله كسى است كه امتحان كند تا چيزى كه نداند [ بداند ] ( 7 ) و منه قوله : خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ ( 8 ) ، و قوله : وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ ( 9 ) ، و هم اين معنى دارد قول النّبى - عليه السّلام - انّ الدّنيا خلوة خضرة و انّ اللَّه مستخلفكم فيها فناظرة كيف تعملون . * ( فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ ) * ، دو معنى دارد يكى آن كه بشتابيد ( 10 ) و مسابقت كنى يك يك را در كار خير و هر كسى جهد كنيد ( 11 ) كه آن خير و احسان كه ديگران مىكنند شما كنيد و يا اوّل شما كنيد و قول ديگر آن است كه بشتابيد پيش از آن كه به موت ( 12 ) فوت شود از شما چنان كه شاعر گفت : قدّم جميلا اذا ما شئت تفعله و لا تؤخّر ففى التّاخير آفات الست تعلم انّ الدّهر ذو غير و للمكارم و الاحسان اوقات

--> ( 1 ) . لب ، مر : به آن كه . ( 2 ) . آج ، لب ، مر ، لت : تا . ( 4 - 3 ) . آج ، لب ، مر ، لت ، مت : اختبار . ( 5 ) . وز ، لت ، مت : آن . ( 6 ) . وز ، آج ، لب ، مر ، لت : كه معامله او با مكلَّفان . ( 7 ) . وز ، آج ، لب ، مر ، لت بداند . ( 8 ) . سورهء ملك ( 67 ) آيهء 2 . ( 9 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 168 . ( 10 ) . آج ، لب : بشتابى . ( 11 ) . آج ، لب ، جهد كنى . ( 12 ) . اساس ، مت : يموت ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .