اسما چون تا در او نباشد ( 1 ) جنس باشد و تاء چون در او شود مخصوص شود به يكى از جنس . و قوله : * ( مِنْ بَعْدِ مَواضِعِه ) * ، اى من بعد وضعه مواضعه و كنايت ( 2 ) براى آن به تذكير گفت كه ردّ آن با لفظ كرد * ( يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوه ) * مىگويند اگر اين دهند به شما بستانى ( 3 ) و اگر ندهند شما را اين حذر كنى ( 4 ) . خلاف كردند در آن كه هذا اشارت به چيست ؟ بعضى گفتند اشارت به دين جهودى است بعضى دگر گفتند اشارت به جلد است كه ايشان گفتند اگر محمد فتوى به جلد كند از او قبول كنيد و اگر فتوى ، رجم كند از او قبول مكنيد . و قوله : * ( مِنْ بَعْدِ مَواضِعِه ) * ، زجّاج گفت تقدير آن است كه بعد استقراره فى مواضعه ، و معنى آن است كه پس از آن كه حلالش حلال كردند و حرامش حرام كردند . و بعضى دگر اهل معانى گفتند بعد به معنى عن است اين جا و اين بعيد نيست براى آن كه عرب گويد جئتك عن الفراغ من اشتغال ( 5 ) اى بعد الفراغ و معنى آن است كه از سر فراغ و از پس فراغ ، و لكن اين آنگه شايد كه قرينه كلام با فحوى او دليل آن كند و هر جاى ( 6 ) نشايد ، اگر كسى گويد : رميت بعد القوس . بمعنى عن القوس روا نباشد . قوله : * ( وَمَنْ يُرِدِ اللَّه فِتْنَتَه ) * ، و هر كس كه خداى فتنه او خواهد ، در او سه قول گفتند : زجّاج گفت مراد فضيحت است و رسوايى ( 7 ) آنچه ايشان پنهان كرده بودند از توريت ، سدّى گفت مراد اهلاك ( 8 ) است . حسن بصرى و ابو على جبّايى و بلخى گفتند و ( 9 ) مراد عذاب است بيانه قوله : يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ ( 10 ) يُفْتَنُونَ اى يعذّبون ،

--> ( 1 ) . اساس : باشد ، با توجه به مر تصحيح شد . ( 2 ) . اساس : كفايت ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 3 ) . مر : بستانى / بستانيد . ( 4 ) . مر : كنيد / كنى . ( 5 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : من اشغالى ، با توجه به فحواى كلام و مأخذ چاپى تصحيح شد . ( 6 ) . مر : جايى . ( 7 ) . آج ، لب ، مر و . ( 8 ) . مر : هلاك . ( 9 ) . آج ، لب ، مر ، لت : ندارد . ( 10 ) . سورهء ذاريات ( 51 ) آيهء 13 .