مكنى ( 1 ) كه ايشان كردند . و قولى دگر گفتند : آيت به مدينه آمد براى آن كه خداى تعالى در مكّه زكات نفرموده بود ، و آنان كه آن گفتند لفظ زكات بر صدقه حمل كردند چنان كه خداى تعالى زكات را صدقه خواند في قوله : إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ ( 2 ) - الآية . * ( فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ ) * ، چون كارزار بر ايشان نوشتند . * ( إِذا فَرِيقٌ ) * ، اين را « إذا » مفاجات خوانند ، نحو قول القائل : فتحت الباب فاذا زيد بالباب ، كه نگاه كردى گروهى از ايشان چنان مىترسيدند از مشركان كه از خداى ترسند يا سختتر ، و گفتند : بار خداى ما ! چرا كارزار بر ما نوشتى و ما را باز پس نداشتى تا به وقتى نزديك ؟ و معنى « أو » گفتند : « واو » است ، يعنى و أشّد ( 3 ) خشية ، و گفتند : « بل » است ، يعنى بل اشدّ خشيّة ، و گفتند : براى ابهام است بر مخاطب ، كقول القائل : اكلت اليوم تمرا أو زبدا ، و او شاكّ ( 4 ) نباشد در آنچه خورده بود كقوله تعالى : وَأَرْسَلْناه إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ ( 5 ) ، تا لازم نيايد كه در كلام شكّى باشد يا « أو » براى شكّ بود . و بعضى گويند : آيت در منافقان آمد كه ايشان را يقينى نبود . و بعضى دگر گفتند : در جهودان ، و بعضى گفتند : در مؤمنانى كه سست يقين و بصيرت بودند . و معنى « لولا » هلا است ، و مراد به « اجل قريب » ، وقت مرگ است . آنگه حق تعالى بيان كرد كه : آنچه در آن رغبت مىكنند از متاع دنيا چيزى نيست و اندك است بالإضافة الى ما عند اللَّه و الاخرة ، و آخرت بهتر است آنان را كه پرهيزگار باشند . و بر ايشان ظلم نكنند به مقدار فتيلى . و در او دو قول گفتند : يكى آن كه « فتيل » آن باشد كه چون دو انگشت به هم بمالد چو رشته چرك حاصل شود ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس است . و بعضى دگر گفتند : شبه رسنى باريك باشد در ميان استخوان خرما . و « فتيل » فعيل باشد به معنى مفعول ، و اين كنايت است از چيز اندك بر سبيل مبالغه .

--> ( 1 ) . تب : مكنيد . ( 2 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 60 . ( 3 ) . آج ، لب ، مر تثبيتا و اشدّ . ( 4 ) . مر : شاكى . ( 5 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 147 .