بعضى دگر گفتند : مراد به شعاير معالم حرم است يعنى حرمت حرم نگاه داريد و آنچه شما را از آن نهى كردند در حرم ، مكنى . [ و حلال مداريد و اين قول سدّى است . ابن جريج گفت : مراد به شعاير معالم حج است و اركان و افعال و از مناسك ] ( 1 ) حلال مداريد فرو گذاشتن آن و ضايع كردن آن . مجاهد گفت : شعائر اللَّه صفاست و مروه و هدى و جز آن . فرّاء گفت : سبب آن بود كه بسيارى از عرب سعى صفا و مروه از جمله مناسك حج نمىشمردند ، خداى تعالى به اين آيت ايشان را اعلام كرد كه آن از مناسك است ، و اين قول روايت كرده‌اند از باقر - عليه السّلام . و بعضى دگر گفتند : شعاير علاماتى است كه نصب كرده‌اند بر اطراف حرم [ 362 - ر ] تا فرق بود ميان حلّ و حرم . خداى تعالى مردمان را نهى كرد كه از آن جا در گذرند و در مكّه شوند بىاحرام . زجّاج گفت و علىّ بن الحسين المغربىّ : مراد آن است كه حلال مداريد آن هدى كه آن را براى خانهء خداى اشعار كرده‌اند ( 2 ) كه بر آن غارت كنيد . و اشعار هدى آن باشد كه كاردى در كوهان او زنند تا خون از او بيايد و آن خون در او مالند و نعلينى به خون ملطَّخ و بر گردن او بندند تا هر كه ببيند داند كه آن هدى است . و اصل كلمه اشعار بود و آن اعلام ( 3 ) بود و شعار و علامت بود . و قال الكميت : نقتّلهم جيلا فجيلا نراهم شعاير قربان بهم نتقرّب و قويترين اين اقوال قول عطاست كه گفت : معالم شرع است از حلال و حرام براى آن كه عامتر است و جامعتر است فوايد را و واحد الشعائر شعيرة و هى فعيلة به معنى مفعوله من الإشعار و هى الإعلام . * ( وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ ) * ، يعنى و لا تحلَّوا الشّهر الحرام و ماه حرام نيز حلال مداريد ( 4 ) قتال كردن و آن چهار ماه است . ذو القعده و ذو الحجّه و محرم و رجب واحد فرد و ثلثة سرد ، اى متتابعة متوالية سه ماه پيوسته چنان كه بينى يك ماه مفرد ( 5 ) و آن رجب است ، اما آن ماه كه در اين آيت مراد است در او

--> ( 1 ) . اساس و مت : افتادگى دارد ، از وز افزوده شد . ( 2 ) . لت : كرده باشند . ( 3 ) . مر : علامت . ( 4 ) . آج ، لب : مدارى ، مر : مرانيد . ( 5 ) . لت : فرد .