به تغيير و تبديل و تحريف ، بيانش : فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ( 1 ) . . . ، أى دين اللَّه الَّذي خلق النّاس عليه ، بقرينهء : ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ( 2 ) . و بعضى دگر گفتند : تغيير خلق و شم است ، و اين قول حسن بصرى است و ضحّاك و ابراهيم ، و در خبر آمده است : لعن اللَّه الواشمات [ و المؤتشمات ] ( 3 ) و المفلَّجات و المغيّرات ، و اشمات آنان باشند كه نگار كنند بر دست و [ بر ] ( 4 ) پاى و اندام زنان به در زن و نيل ( 5 ) ، و مؤتشمات آنان كه اين فعل به خويشتن كنند و مفلَّجات آنان كه گوشه‌هاى دندان بشكنند تا گشاده دندان شوند ، كه عرب پيوستگى دندان به فال ندارند ( 6 ) . زجّاج گفت مراد بقوله : * ( فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّه ) * ، آن است كه ايشان احكام و اعراض خداى تعالى در خلق او مىبگردانند ، خداى تعالى چهار پاى به آن آفريد تا به او منتفع شوند ( 7 ) ، ايشان بر خويشتن حرام گيرند ( 8 ) به بحيره و سائبه ، و ماه و آفتاب به آن آفريد تا مسخّر فرمان او باشند در منافع ما ، ايشان آن را عبادت كردند . و قول آن كس كه حمل بر دين و تغيير او كرد اوليتر است ، براى آن كه فايده را عامتر است . آنگه گفت : هر كس كه او شيطان را به ولى و يار و دوست گيرد فرود خداى تعالى ، * ( فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً ) * ، او زيانى كرده باشد به خويشتن ظاهر از حرمان ثواب و استحقاق كه فرمان خداى رها كند و فرمان شيطان كند . آنگه گفت : شيطان ايشان را به اغراء و اغواء و وسوسه و القاى خواطر محال و دروغ وعده‌ها ( 9 ) دهد . * ( وَيُمَنِّيهِمْ ) * ، و ايشان را آرزو دهد و حمل كند بر امانى . آنگه گفت : هر وعده كه ( 10 ) شيطان دهد ، جز غرور و باطل و محال و فريفتن نباشد .

--> ( 2 - 1 ) . سورهء روم ( 30 ) آيهء 30 . ( 4 - 3 ) . اساس ، مت : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 5 ) . آج ، لب : به نيل و سوزن . ( 6 ) . مر : به فال نيك نداند . ( 7 ) . اساس ، مت : شدند ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها بجز مت : كردند . ( 9 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : وعدها / وعده‌ها . ( 10 ) . مر : وعده‌اى كه .