در حقّ ايشان ( 1 ) : * ( ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ ) * ، « ها » تنبيه را باشد ، « أنتم » خطاب با حاضران است از مردان ، و اگر چه در ميان ايشان زنان باشند على التّغليب ، و « اولاء » اسم جمع است و آن جمع « ذا » باشد لا من لفظه ، گفت : شما كه مؤمنانيد ايشان را دوست مىداريد براى قرابتى [ و جوارى ] ( 2 ) و حلفى و مصاهرتى كه از ميان شما هست ، و ايشان شما را دوست نمىدارند براى آن كه بر دين ايشان نه اى ، يعنى جهودان ، اين قول بيشتر مفسّران است . مفضّل گفت : معنى محبّت مسلمان ( 3 ) ايشان را آن است كه ايشان را دعوت مىكنند با اسلام و با خداى و با راه راست و طريق نجات و بهشت ، و اين ( 4 ) از سر دوست دارى مىكنند و ايشان اينان را ( 5 ) دوست نمىدارند كه ايشان را با كفر دعوت مىكنند و مىخواهند كه چون ايشان باشند . ابو العاليه و مقاتل گفتند : مراد منافقاناند كه مسلمانان ( 6 ) ايشان را دوست دارند براى اظهار كلمهء اسلام و شعار مسلمانى ، و ندانند كه در دل ايشان چيست ، و ايشان مسلمانان را دوست ندارند براى اعتقاد و مسلمانى را ( 7 ) . قتاده گفت در اين آيت : به خداى كه مؤمن منافق را دوست دارد و بر او رحمت آيد ( 8 ) او را ، و اگر آن تمكّن و دست كه مؤمن را بر منافق هست منافق را بودى بر مؤمن ، او را مستأصل كردى . * ( وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّه ) * ، أى بالكتب ، واحد در جاى جمع نهاد براى آن گفت : كلَّه ، و « كلّ » تأكيد واحد ( 9 ) نباشد - و اين طريقه بيان كرديم پيش از اين ، أعني وضع الواحد مكان الجمع ، و گفتند : مراد جنس است ، و او واقع بود بر واحد و جمع . و گفتند : « كلّ » راجع است با آحاد و اجزاء كتاب ، يقال : قرأت الكتاب كلَّه ، لأنّ

--> ( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر قوله . ( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 3 ) . مب ، مر : مسلمانان . ( 4 ) . مب ، مر : اينها . ( 5 ) . مب ، مر : اينان ايشان را . ( 6 ) . اساس : مسلمان ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 7 ) . مب : اعتقاد بر مسلمانى ايشان . ( 8 ) . مب ، مر : رحمت آرد . ( 9 ) . اساس در ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد .