و امّا معنى قول رسول - عليه السلام : كلمة الحكمة ضالة كل حكيم ، و قوله - عليه السلام : الحكمة ضالة المؤمن ، يك ( 1 ) معنى اين است كه : مؤمن هر كجا حكمت بيند در او آويزد ( 2 ) ، بخواهد و بنويسد و ياد گيرد و [ تعو ] ( 3 ) يذ كند ، پندارى ( 4 ) گم شده اوست . و معنى ديگر آن كه : كلمت حكمت اگر چه از سفيهى شنوى از حكيمى گم شده باشد ، از اهلى افتاده باشد ( 5 ) كه نا اهلى گرفته باشد . يعقوب خواند : « و من يؤت الحكمة » به كسر « تا » ، على تقدير : و من يؤته اللَّه الحكمة ، و اعمش خواند : و من يؤته اللَّه الحكمة ، و باقى قرّاء خواندند : « و من يؤت ( 6 ) الحكمة » بر فعل مجهول ، و مفعول اوّل در او مضمر باشد ، و ضمير راجع با « من » ، و محلّ او رفع باشد باسناد الفعل المجهول اليه ، و « حكمة » ، منصوب است به آن كه مفعول دوم « يؤت ( 7 ) » است . حسن بصرى گفت : * ( وَمَنْ يُؤْتَ ) * ( 8 ) * ( الْحِكْمَةَ ) * ، هر كه را حكمتى ( 9 ) بدهند ، مراد به اين حكمت ورع در دين خداست ( 10 ) . * ( فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً ) * ، « فا » براى جزاى شرط آمد و « قد » همچنين ، براى آن كه هر كجا جزاى فعل ماضى باشد « فا » بايد و « قد » ، كقول القائل ( 11 ) : ان تكرمني فلقد اكرمتك و ان شكرتني فقد انعمت عليك . * ( فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً ) * ، او را خير بسيار داده باشند ، بنگر كه آن چه خير باشد كه خدا ( 12 ) آن را بسيار خواند ، و جمله دنيا را اندك ( 13 ) خواند في قوله : قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ ( 14 ) . * ( وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الأَلْبابِ ) * ، و اين انديشه نكنند مگر خداوندان خرد . و

--> ( 1 ) . همه نسخه بدلها : يكى . ( 2 ) . تب ، مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : در آويزد . ( 3 ) . كلمه در اساس زير وصّالى رفته ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 4 ) . دب كه . ( 5 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : از اهلى گم شده باشد ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 7 - 6 ) . اساس : يؤتى ، با توجّه به مج تصحيح شد . ( 8 ) . تب ، دب ، آج ، لب ، مب : يؤتى ، فق ، مر : تؤتى . ( 9 ) . همه نسخه بدلها بجز مب : حكمت . ( 10 ) . تب ، مب قوله تعالى . ( 11 ) . تب شعر . ( 12 ) . همه نسخه بدلها : خداى تعالى . ( 13 ) . مج ، وز : اندكى . ( 14 ) . سوره نساء ( 4 ) آيه 77 .