به رفع خوانند على الاستيناف . آنگه در معنى او خلاف كردند . زجّاج گفت : و لا يأمركم اللَّه ، خداى نمىفرمايد شما را كه فرشتگان و پيغامبران را خداى گيريد ( 1 ) ، و ابن جريج و جماعتى مفسران گفتند : و لا يأمركم محمّد ، رسول اللَّه نمىفرمايد شما را ، و بعضى دگر گفتند : و لا يأمركم البشر ، و هيچ آدمى را نيست كه شما را فرمايد كه فرشتگان را پرستى ( 2 ) ، چنان كه مشركان عرب گفتند : الملائكة بنات اللَّه ، فرشتگان دختران خدااند ( 3 ) . * ( وَالنَّبِيِّينَ ) * ، و نه پيغامبران را ، چنان كه جهودان و ترسايان گفتند در عيسى و عزير : * ( أَ يَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ ) * ، صورت استفهام است و معنى تقريع و انكار است ، شما را كفر فرمايد پس از آن كه مسلمان شده‌ايد ! و در آيت دليل نيست براى آن كه افعال جوارح كفر باشد ، براى آن كه عبادت نكند هيچ كس معبودى را الَّا ( 4 ) پس از آن كه اعتقاد ربوبيّت او كرده باشد ، و اين اعتقاد كفر باشد نه به عبادت معبود . * ( وَإِذْ أَخَذَ اللَّه مِيثاقَ النَّبِيِّينَ ) * ، و ياد كن اى محمّد چونها گرفت ( 5 ) خداى - عزّ و جلّ - پيمان پيغامبران . حمزه خواند : « لما آتيتكم » ، بكسر اللَّام ، باقى به فتح « لام » خواندند ، و نافع خواند : آتيناكم ، على الجمع ، باقى قرّاء به « تا » على اخبار المخاطب عن نفسه . و « ميثاق » مفعال باشد من الوثيقة ( 6 ) ، وثيقه استوارى باشد و معنى عهد و عقد باشد بمثابت سوگند دادن . * ( لَما آتَيْتُكُمْ ) * ، آن كس كه « لام » مفتوح خواند در او چند قول گفتند ، اخفش گفت : « لام » ابتداست ، و « ما » موصوله است ، و آنچه از پس اوست صله اوست و « من » تبيين است ، و تقدير آن است : للَّذي اتينكم * ( مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ) * لتؤمننّ به ، و اين در جاى خبر است ، يعنى آنچه من دادم شما را از كتاب و حكمت به آن ايمان آريد ، و « لام » دوم ( 7 ) في قوله : « لتؤمننّ » ، « لام » قسمى مضمر است ، كأنه قال : و اللَّه لتؤمننّ به ، يعنى عهد پيغامبرانها گرفتم ( 8 ) كه آن كتاب و

--> ( 1 ) . دب : برگيرند . ( 2 ) . مب ، مر : بپرستيد . ( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : خدايند . ( 4 ) . مب خداى تعالى جلّ جلاله الَّا . ( 5 ) . آج ، لب : چون باز گرفت . ( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر و . ( 7 ) . دب : دؤم ، مب ، مر : دويم . ( 8 ) . وز : ها گرفتيم .