رسول او را بخواست و آزاد كرد ، و همه كس او را حرمت داشت . هفتاد سال است تا دست در فتراك او زده اى و خويشتن بر او بر خانه او بسته ( 1 ) ، اميد باشد كه فردا تو را شفاعت و حمايت كند و از آتش دوزخ برهاند ( 2 ) ، چنان كه آن شتر را از كشتن برهانيد . صحابه رسول كه آن ديدند گفتند : يا رسول اللَّه ! بهيمه اى تو را سجده مىكند ، دستور باش ( 3 ) تا ما تو را سجده كنيم ؟ رسول - عليه السلام - گفت : لا ينبغى السجود الَّا للَّه ، سجده جز خداى را نشايد كرد ، و اگر رخصت بودى كه مخلوق مخلوقى را سجده كند ، من بفرمودمى تا زنان شوهران ( 4 ) را سجده كردندى . * ( ما كانَ لِبَشَرٍ ) * ، معنى آن است كه : نباشد و نشايد و روا نبود ( 5 ) هيچ آدمى را . و « بشر » اسم جنس است آدمى را ، و او را واحدى نيست از لفظش ، كالقوم و الرهط و النّفر ، و در جاى واحد بنهند براى آن كه موحّد [ 437 - ر ] اللَّفظ است . * ( أَنْ يُؤْتِيَه اللَّه الْكِتابَ ) * ، كه خداى او را كتاب دهد . * ( وَالْحُكْمَ ) * ، گفتند : مراد حكمت است چنان كه رسول - عليه السلام - گفت : و انّ من الشّعر لحكما . و گفته‌اند : مراد فهم علم است ، و گفته‌اند : مراد احكام شرع است ، نظيره قوله : أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ( 6 ) . * ( ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ ) * ، آنگه ( 7 ) گويد مردمان را كه : مراد بنده گيرى ( 8 ) و عبادت كنى ( 9 ) بدون خداى . بعضى اهل معانى گفتند : مراد نفي است نه نهى ، و معنى آن است كه : ما كان لبشر ليقول هذا ، هيچ آدمى نباشد كه خدا او را كتاب و حكم و نبوّت دهد آنگه او چنين سخن گويد ، و اين « لام » كه در ظاهر لفظ اين جاست از اين جا بيفگند و با « قول » برد ، نظيره قوله : ما كانَ لِلَّه أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ ( 10 ) . . . ، و المعنى ما

--> ( 1 ) . وز ، دب ، آج ، لب : بسته / بسته اى ، مب : بسته‌ايد . ( 2 ) . دب : دوزخ خلاص دهد . ( 3 ) . مج ، دب ، وز ، آج ، لب ، فق : دستور باشد ، با توجّه به مب و مر ، و استعمال اين ساخت فعلى در نسخه‌هاى كهن و موارد مشابه در همين نسخه تصحيح شد . ( 4 ) . مب ، مر : مردان . ( 5 ) . مج و ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد . ( 6 ) . سوره انعام ( 6 ) آيه 89 . ( 7 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب او . ( 8 ) . مب ، مر : گيريد . ( 9 ) . مب ، مر : كنيد . ( 10 ) . سوره مريم ( 19 ) آيه 35 .