و در خبر هست كه چون اين آيت آمد ، رسول - عليه السلام - گفت : ما من شىء كان في الجاهليّة الَّا و هو تحت قدميّ الَّا الأمانة فانّها ( 1 ) مؤدّاة الى البّر و الفاجر ، گفت : هيچ چيز نيست كه در جاهليت بود و الَّا آن در زير پاى من است الَّا امانت كه امانت با خداوندش بايد دادن ، اگر مسلمان بود و اگر كافر . صعصعه روايت كند كه : مردى گفت اوقاتى باشد كه ما در غزو از مال اهل ذمّت گوسپندى ( 2 ) يا مرغى بگيريم ، ما را روا باشد ؟ گفت : به چه علَّت چنين كنى ( 3 ) ؟ گفت گويم ( 4 ) ما را به آن باكى نيست و در آن حرجى ( 5 ) نيست . گفت اين هم چنان است كه ايشان با مالهاى شما كنند و گويند : * ( لَيْسَ عَلَيْنا فِي الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ ) * . چون ايشان جزيه بدهند كس را بر مال ايشان سبيل نيست الَّا به طيبت نفس ايشان . آنگه حق تعالى گفت : * ( بَلى ) * ، اى ليس الامر كما زعموا ، چنان نيست كه ايشان گفتند ، و لكن هر كس كه وفا كند به عهدش . « ها » راجع است با وفا كننده بر قولى ، يعنى عهدى كه ببندد وفا كند و نقض نكند . و بر دگر قول راجع است با نام خداى تعالى ، كه نام خداى پيش از اين رفته است في قوله : * ( وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِبَ ) * . هر كه وفا كند به عهد خداى كه بر او گفت در توريت از ايمان به محمّد و قرآن و اداى امانت . * ( وَاتَّقى ) * ، و متّقى باشد و از معاصى اجتناب كند ، و از خداى بترسد و در امانت خيانت نكند ، خداى دوست دارد متّقيان را كه به اين صفت باشند . حسن بصرى گفت از رسول - عليه السلام - كه گفت : [ سه خصلت آن است ] ( 6 ) كه هر كه در او حاصل باشد منافق بود و اگر چه نماز كند و روزه دارد : چون حديث كند دروغ گويد ، و چون وعده دهد خلاف كند ، و چون [ 435 - پ ] امانت به او دهند خيانت كند . ابو امامه روايت كرد از رسول - عليه السلام - كه گفت : هر كس را كه امين دارند بر امانتى و او تواند كه در آن امانت خيانت كند و نكند ، خداى تعالى در بهشت

--> ( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : فانّه . ( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : گوسفندى . ( 3 ) . مب : كنيم ، مر : كنم . ( 4 ) . آج ، فق : گوييم . ( 5 ) . مج ، وز : حرفي ، با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 6 ) . مج : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .