به ميراث به مرد مطيع مؤمن دهد . و چون بنده اختيار ايمان و طاعت كند ، جاى او به دوزخ به كافران ارزانى دارد ، اين خبر بيان اين قول است . * ( وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ ) * ، عزيز كنى آن را كه خواهى و ذليل كنى آن را كه خواهى . عزيز كنى ، يعنى ( 1 ) محمّد را و اصحابش را تا در مكّه شدند با فتح و ظفر ، پس از آن كه از آن جا بگريختند ممتحن و مضطرّ . [ * ( وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ ) * ] ( 2 ) ، و ذليل كنى ( 3 ) كفّار قريش را تا در بدر مقهور و مغلوب شدند و سرهاشان ببريد [ ند ] ( 4 ) و در قليب بدر انداختند ( 5 ) . و گفتند : * ( تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ ) * ، عرب را و مسلمانان را به مقدم رسول - عليه السلام - * ( وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ ) * ، ملوك پارس و روم را . [ و گفته‌اند : * ( تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ ) * ، بالتّوفيق ( 6 ) للطَّاعة و الايمان ، * ( وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ ) * ، بالخذلان و الحرمان ( 7 ) ] ( 8 ) . و گفته‌اند : * ( تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ ) * بالملك ، * ( وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ ) * بالهلك ( 9 ) ، آن را كه خواهى به تخت ( 10 ) مملكت بر آرى ، و آن را كه خواهى به چاه مهلكت فرو برى . ابو بكر ورّاق گفت ( 11 ) : * ( تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ ) * بقهر النّفس و غلبة الهوى ، * ( وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ ) * بالتّخلية بينه و بين الهوى . كنانى گفت : * ( تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ ) * بقهر الشّيطان * ( وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ ) * بالتّخلية بينه و بين الشّيطان . اين را دست گيرى و آن را دست زنى ، اين را بر جاى بدارى و آن را از پاى در آرى . آن به فضل كنى ، و اين به عدل كنى . آنگه كلام در اين اقوال همين ( 12 ) باشد كه كلام في قوله : يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ ( 13 ) ، چون حق تعالى آن اطلاق كرد على تأويل ، اين بر اطلاق شايد

--> ( 1 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : اعنى . ( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها از قرآن مجيد افزوده شد . ( 3 ) . مج ، وز ، دب ، عبارت « ذليل كنى » را ندارد ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر آن را كه خواهى يعنى . ( 4 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 5 ) . اساس كه نو نويس است : اندازند ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 6 ) . همه نسخه بدلها بجز مج ، دب : بالتّوفيق . ( 7 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : بالحرمان و الخذلان . ( 8 ) . اساس ، دب : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 9 ) . مر : بالهلاك . ( 10 ) . مر و جاه و . ( 11 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : گويد . ( 12 ) . مج : همان . ( 13 ) . سوره نحل ( 16 ) آيه 93 .