عباده داشت ، و جمله شتر كه در لشكرگاه رسول بود ( 1 ) ، هفتاد شتر بود و دو اسپ : يكى از آن مقداد اسود بود ، و يكى از آن مرثد بن ابي مرثد . و از صلاح شش درع داشتند و هشت شمشير ، و آن روز جمله شهيدان اصحاب رسول چهارده ( 2 ) مهاجر بودند و هشت انصارى . * ( وَأُخْرى كافِرَةٌ ) * ، اى فرقه اخرى ، و فرقتى ديگر كافر بودند ، و ايشان مشركان مكّه بودند و رئيس ايشان عتبة بن ربيعه ( 3 ) بود ، و مشركان ( 4 ) نهصد و پنجاه مرد بودند و صد اسپ داشتند . و اوّل كالزارى ( 5 ) كه رسول - عليه السلام - در او حاضر بود ( 6 ) كالزار ( 7 ) بدر بود ، و سبب آن عير ابو سفيان ( 8 ) بود - چنان كه قصّه آن در جاى خود بيايد . و زهرى خواند در شاذّ : « فئة » به جرّ بر بدل ، و ابن السميقع خواند به نصب : « فئة » على المدح ، و مجاهد خواند : « يقاتل » بالياء ردا الى المعنى * ( يَرَوْنَهُمْ ) * ، ابو جعفر و نافع و يعقوب خوانند ، و در شاذّ حسن بصرى و ابو رجاء و ابو بحريّه ( 9 ) و شيبه و ايّوب : « ترونهم » به « تا » ، بر اين قراءت خطاب با جهودان است ، گفت : اى جماعت جهودان ! شما مشركان را دو چندان ديدى كه مسلمانان را ، و آن كس كه به « يا » خواند خلاف كردند در او ( 10 ) ، بعضى گفتند : رؤيت مسلمانان را بود ، يعنى مسلمانان ( 11 ) مشركان را دو چندان ديدند كه خود را . آنگه عدد اندك بر عدد بسيار ظفر يافتند ، اين آيت بود كه خداى تعالى گفت : * ( قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ ) * . عبد اللَّه مسعود گويد : به اوّل كه در نگريديم گمان برديم كه ايشان ششصد و

--> ( 1 ) . مج ، وز جمله . ( 2 ) . همه نسخه بدلها مرد . ( 3 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : ربيع ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 4 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : و ايشان ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 5 ) . همه نسخه بدلها بجز دب : كار زارى . ( 6 ) . همه نسخه بدلها : حاضر آمد . ( 7 ) . همه نسخه بدلها بجز دب : كار زار . ( 8 ) . مج ، وز ، دب ، لب ، غز ابو سفيان ، آج ، فق : غزا ابو سفيان ، مب ، مر : كارزار ابو سفيان . ( 9 ) . كذا : در اساس ، مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب : ابو بحريد ، مر : ابو تحريه ، چاپ شعرانى ( 2 / 458 ) : ابو مخرمه . ( 10 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : آيت ، مب ، مر : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 11 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : مسلمان ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .