واسع رحمت است در وقت مغفرت . * ( قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ ) * ، بگو اى محمّد كافران را كه شما را غلبه كنند مغلوب شوى عاجلا . * ( وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ ) * ، و به آجل به دوزخ شوى تا اين جا مقهور باشى و آن جا معذّب . خَسِرَ الدُّنْيا وَالآخِرَةَ ( 1 ) . . . ، نه دنيا دارى و نه آخرت ، دنيا كه معبود تو است از دست تو بستانند ، و آخرت كه به او ايمان ندارند مدفوع شوند با آن به رغم خود . به بهشت بنگويند ، لا جرم نبينند ، به دوزخ ايمان ندارند لا جرم بچشند تا بدانند . حمزه و كسائى و خلف خوانند و يحيى و اعمش به « يا » در هر جايگاه بر مغايبه ( 2 ) . و باقى قرّاء به « تا » على الخطاب . و هر دو رواست و جايز در عربيّت ، براى آن كه چون مخاطب مواجه نبود و رسالت به او بر زبان كسى فرستند هر دو رواه بود ، تقول العرب : قل لفلان انّك تعزّر و تؤدّب ( 3 ) ، و قل له انّه يعزّر و يؤدّب . مفسران خلاف كردند در آن كه مراد به آيت كيست ! مقاتل گفت : مشركان مكّه‌اند ، و معنى آن است كه : اى محمّد بگو كافران را كه شما را روز بدر غلبه كنند و به قيامت به دوزخ برند . چون اين آيت آمد ، رسول - عليه السلام - روز بدر كافران ( 4 ) را گفت : ان الله تعالى غالبكم و حاشركم الى جهنم ، خداى تعالى خبر داد كه شما را غلبه خواهد كردن و حشر خواهد ( 5 ) كردن به دوزخ ، و دليل اين قول قوله ( 6 ) تعالى : سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ ، بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ ( 7 ) . و بعضى ديگر گفتند : مراد به آيت جهودانند . كلبى گفت از ابو صالح از عبد اللَّه عبّاس كه : چون رسول - عليه السلام - روز بدر مشركان را غلبه كرد جهودان گفتند : به خداى كه اين آن پيغامبر امّى است كه ما را در توريت وعده كردند ، و ما نعت و صفت او در كتاب خود يافته‌ايم ، و رايت او منصور

--> ( 1 ) . سوره حج ( 22 ) آيه 11 . ( 2 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : در هر دو كلمه على المغايبه ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 3 ) . آج ، لب : يعزز و يؤدّب . ( 4 ) . آج ، فق ، مب ، مر مكّه . ح 5 - همه نسخه بدلها بجز مب ، مر : ندارد . ( 6 ) . اساس : قال اللَّه ، با توجّه به مج تصحيح شد . ( 7 ) . سوره قمر ( 54 ) آيه 45 و 46 .