نزديك است به آن كه ما گفتيم . و بعضى دگر گفتند : محكم آن بود كه در او خلاف نباشد ، و متشابه آن بود ( 1 ) كه خلاف كنند در او علما ، و هر يكى قولى گويند به خلاف آن ديگر . ابو عثمان گفت : محكم فاتحة الكتاب است كه نماز روا نباشد الَّا به او . و محمّد بن الفضل گفت : محكم سورة الاخلاص است كه در او جز توحيد نيست ، و متشابه قدر است . بدان كه قرآن همه محكم است از يك وجه ، و هم ( 2 ) متشابه است از يك وجه . و از يك وجه بهرى محكم است و بهرى متشابه . امّا آن كه جمله محكم است ، قوله : الر ( 3 ) كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُه ( 4 ) . . . ، و معنى آن است كه آياتش جمله محكم است ، چنان كه نقصى بر او راه نيابد و متناقض نشود ، و شبهه ملحدان و اصحاب اباطيل ( 5 ) بر او متطرّق نشود ، چنان كه گفت : لا يَأْتِيه الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَلا مِنْ خَلْفِه ( 6 ) ، و آن كه جمله متشابه است چنان كه گفت قوله : كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ ( 7 ) ، و معنى آن كه : يشبه بعضه بعضا في الاحكام و الاعجاز و انتفاء و التّناقض عنه ، بهرى با بهرى ماند در احكام و اعجاز و نفي نقض از او . و بهرى محكم است و بهرى متشابه بر اين معانى كه گفته شد ، و اين است جواب آن كس كه گويد : در قرآن آيات متناقض است ، نبينى كه در يك آيت گفت : قرآن جمله محكم است ، و در يك آيت گفت : جمله متشابه است ، و در يك آيت [ گفت ] ( 8 ) : بهرى محكم است و بهرى متشابه . و روايت ديگر از عبد اللَّه عبّاس آن است كه : متشابه قرآن حروف التّهجى است كه در اوايل سورت است ، و آن آن ( 9 ) بود كه جماعتى از جهودان ( 10 ) بنزديك رسول - صلى اللَّه عليه و آله - آمدند چون حيىّ اخطب [ 390 - پ ] و كعب اشرف و مانند

--> ( 1 ) . مر : باشد . ( 2 ) . مج ، وز : همه . ( 3 ) . مج ، وز : ندارد ، اساس و ديگر نسخه بدلها : الم ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد . ( 4 ) . سوره هود ( 11 ) آيه 1 . ( 5 ) . مر : باطل . ( 6 ) . سوره فصّلت ( 41 ) آيه 42 . ( 7 ) . سوره زمر ( 39 ) آيه 23 . ( 8 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 9 ) . مر : اين . ( 10 ) . مر : يهودان .