كودكان باشد و مرجع ايشان با او بود ام از اين جا گويند ( 1 ) ، و اين فعل باشد به معنى مفعول ، و اصل كلمه از ( 2 ) أمّ باشد و آن قصد بود ، پس هر مقصودى مرجوع را امّ گويند ، و براى آن امّ خوانند آن را كه رجوع متشابه با او باشد و حمل متشابه بر او كنند ، و مفزع در حلّ اشكال او باشد ، و براى آن گفت كه : « امّ الكتاب » ، و لم يقل : امّهات الكتاب بالجمع ، براى آن كه اين آيات در اين حكم چون يك آيت است . و وجهى ديگر آن است كه : اشارت به حكم است و هو الاحكام ، محكمى آيت ، حكمى است كه اصل كتاب است و رجوع در اين باب اعنى في ردّ المتشابه اليه و حمله عليه با او باشد . و وجهى ديگر آن است كه : هر آيتى از او امّ است و اصل است ، [ كما قال اللَّه تعالى ] ( 3 ) وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّه آيَةً ( 4 ) . . . ، اى كلّ واحد منهما . . . ، و كما قال اللَّه تعالى : وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً ( 5 ) . . . ، اى فاجلدوا كلّ واحد منهم ثمانين جلدة . * ( وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ ) * ، « اخر » جمع اخرى باشد و از باب لا ينصرف است ، و سببهاى منع صرف او صفت است و عدل او كه ( 6 ) معدول است از اواخر ( 7 ) . و كسائى گفت : براى آن كه او جمعى است كه بر وزن او واحد نيست ، پس او در جمع است سببى مكرر باشد . و بعضى ديگر نحويان گفتند : اين جمع را حمل بر واحدش كردند كه واحد او اخرى است و آن منصرف نيست . * ( مُتَشابِهاتٌ ) * ، و متشابه آن باشد كه مراد در او متشبه ( 8 ) باشد مراد از ظاهرش ندانند ، و اقوال علما در اين حكم ( 9 ) و متشابه مختلف است . قتاده و ضحّاك و ربيع و سدّى گفتند : محكم ناسخ باشد كه بر او عمل بايد كردن ، و متشابه منسوخ بود ( 10 ) كه به

--> ( 1 ) . مب : دانند . ( 2 ) . اساس ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : آن ، با توجّه به مج تصحيح شد . ( 3 ) . اساس كه نو نويس است : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 4 ) . سوره مؤمنون ( 23 ) آيه 50 . ( 5 ) . سوره نور ( 24 ) آيه 4 . ( 6 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : و عدل كه او . ( 7 ) . فق : آخر ، دب : از او اواخر . ( 8 ) . مج ، وز ، مب : مشتبه . ( 9 ) . مج ، وز : علما در محكم ، دب ، آج ، لب ، فق : در اين محكم . ( 10 ) . همه نسخه بدلها بجز وز ، مب ، مر : باشد .