بعضى دگر گفتند : « كان » ناقصه است ، و « تجارة » اسم اوست ، و « حاضرة » صفت او ، و * ( تُدِيرُونَها ) * خبر اوست در محلّ نصب . و عاصم خواند : * ( إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً ) * ، بر آن ( 1 ) كه اين خبر « كان » باشد و اسم « كان » مقدّر ( 2 ) ، و التّقدير : الَّا ان تكون التّجارة تجارة حاضرة او المبايعة تجارة حاضرة ، و انشد الفرّاء ( 3 ) : للَّه قومي اىّ قوم لحرة ( 4 ) اذا كان يوما ذا كواكب اشنعا اى اذا كان اليوم يوما ، و انشد ايضا : أ عينيّ هلَّا تبكيان عفاقا اذا كان طعنا ( 5 ) بينهم و عناقا اى اذا كان الامر طعنا بينهم . حق تعالى گفت : اين نوشتن براى آن مىبايد تا حقّ كسى بر كسى ضايع نشود چون تجارتى باشد حاضر دست بدست كه متاع ( 6 ) بدهد و بها بنقد بستاند ، به نوشتن ( 7 ) حاجت نباشد . چون چنين بود ، حاجت نبود به نوشتن ، اگر بنويسى ( 8 ) بر شما حرجى و بزه اى نبود . * ( وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ ) * ، و گواه برگيرى چون مبايعت كنى ( 9 ) . ضحّاك گفت : هذا عزم من اللَّه واجب ، اين عزمى است يعنى واجب است بر هر چه باشد از اندك و بسيار بنقد و نسيه ، و لو على باقة بقل ، و اگر بر دسته تره ( 10 ) باشد ، و اين مذهب اصحاب ( 11 ) ظاهر است و اختيار جرير طبرى ( 12 ) . ديگران گفتند : امر استحباب و ندب است ، و اين قول بيشتر مفسران و جمله ( 13 ) فقهاست . و ابو سعيد خدرىّ ( 14 ) گفت ( 15 ) : تعلَّق به امانت دارد ، اگر مرد امين باشد به اشتهار ( 16 ) حاجت نبود ، و اگر ( 17 ) امين نباشد اشهاد بايد كردن .

--> ( 1 ) . تب : براى آن . ( 2 ) . همه نسخه بدلها باشد . ( 3 ) . تب شعر . ( 4 ) . آج : بجرّة . ( 5 ) . آج : ظعنا . ( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : متاعى . ( 7 ) . تب : نبشتن . ( 8 ) . تب : بنويسد . ( 9 ) . تب : يعنى چون مبايعت كنيد گواه برگيريد . ( 10 ) . فق : تره . ( 11 ) . اساس : اهل ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 12 ) . كذا : در اساس و همه نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 2 / 418 ) : ابن جرير طبرى . ( 13 ) . اساس كه نو نويس است : عامّه ، با توجه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 14 ) . تب : ابو سعيد الخدرىّ . ( 15 ) . تب اگر . ( 16 ) . اساس : باشتهاد ، تب : به شهادت ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 17 ) . تب مرد .