روزه دارد و اگر نه فدا كند ، آنگه منسوخ كرد اين حكم را بقوله : * ( فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْه ) * ( 1 ) ، بر اين اقوال آيت منسوخ باشد . امّا قول بعضى دگر و آن سدّى است و سعيد بن المسيّب و يك روايت از عبد اللَّه عبّاس ، و روايت از صادق - عليه السّلام - آن است كه : آيت منسوخ نيست و حكم بر جاى خود است ، و آيت مخصوص است بالعاجز ( 2 ) عن الصّيام ، و آن چند كساند : مردى پير است و زنى پير ، و زن آبستن و زن شير دهنده ، و كسى كه او را علَّت عطاش باشد . آنگه اينان بر دو ضربند : يكى آن كه فدا كند و قضا باز دارد دگر آن كه فدا كند و قضا باز ندارد ، امّا آن كه فدا كند و قضا باز دارد ، زن آبستن است و زن شير دهنده ، و آن را كه او را عطاشى بود كه ( 3 ) از او زايل شود اينان هر سه در اوقات عذر روزه بگشايند و فدا كنند روزه را به طعام ، و چون منع زايل شود قضاى روزه باز دارند . و آن كه فدا كند و قضا نبود بر او [ سه ديگراند ] ( 4 ) : مرد پير و زن پير ، و آن را كه علَّت عطاش باشد و اميد بهى نبود در او ، اينان فدا كنند و قضا نيست بر اينان براى آن كه منع اينان ( 5 ) نخواهد شدن ، پير جوان نشود و اين علَّت چون مأيوس باشد ( 6 ) به نشود ، اكنون بر اين قاعده تا معنى آيت مستقيم شود در او دو وجه [ گفتند ] ( 7 ) : يكى آن كه تقدير « كان » كردند و گفتند تقدير اين است كه : « كانوا يطيقونه » ، طاقت داشتند ، اكنون از آن شده‌اند كه مطيق باشند ، [ و عرب حذف ] ( 8 ) » كان « كنند چنان كه حق تعالى گفت : وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ » . . . ، و معنى آن است كه : ما كانت ( 10 ) تتلوا الشّياطين . ديگر آن است كه : [ « لا » تقدير كردند ] ( 11 ) و على الَّذين لا يطيقونه ، و « لا » نيز بسيار حذف كنند ، كما قال ( 12 ) تعالى : تَاللَّه تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ ( 13 ) . . . ، اى لا تفتؤ ( 14 ) ، و شاعر گفت :

--> ( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 185 . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : بالعاجزين . ( 3 ) . مج ، وز ، دب : اگر . ( 4 ، 7 ، 8 ، 11 ) . همهء نسخه بدلها را زايل . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : نشود . ( 6 ) . اساس : افتادگى دارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 9 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 102 . ( 10 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق : ما كنت . ( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر اللَّه . ( 13 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 85 . ( 14 ) . دب : لا تفتؤا .