و آنچه حفظه نوشتند مبدّل كنم : فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّه سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ ( 1 ) . . . ، آنچه من بر خود نوشتم كس آن را محو و بدل نكند : ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ ( 2 ) . . . ، لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِه . ( 3 ) قوله : * ( كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ) * ، در او سه قول است : اوّل ( 4 ) آن كه وجه تشبيه آن است كه : ايّامى بر شما نوشتند چنان كه ايّامى برايشان نوشتند . و موضع « كاف » [ نصب است ] ( 5 ) ، و تقدير آن كه : كتب عليكم مثل ما كتب عليهم . و « ما » مصدرى است ، و المعنى مثل كتابى او كتبى . قول دوم حسن بصرى و شعبى گفتند : ماه رمضان بر شما نوشتند چنان كه بر امّت پيشين نوشتند از ترسايان هم اين يك [ ماه بود ] ( 6 ) و ايشان [ 220 - پ ] زيادتى بكردند و با ربيع افگندند كه وقت خوش باشد . پس وجه تشبيه مدّت است و مقدار او چنان كه اين يك ماه است ، آن نيز يك ماه بود . و وجه سيوم ( 7 ) ربيع و سدّى گفتند : مراد آن است كه حق تعالى روزه از نماز خفتن تا نماز شام فرموده بود ( 8 ) ، چنان كه پس از نماز خفتن هيچ مفطرات را تناول نشايستى كردن در بدايت شرع ، و اين روزهء بنى اسرائيل بودى ، پس حق تعالى منسوخ بكرد - چنان كه گفته شود . * ( عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ) * ، مجاهد و قتاده گفتند ( 9 ) : اهل كتابند ، و روا بود كه وجه تشبيه از جهت وجوب بود ، يعنى چنان كه بر شما واجب كردم بر ايشان ( 10 ) واجب كردم ، و قوله : * ( عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ) * ، بر عموم گرفتن اوليتر بود . و مورد آيت تسلَّى و دل خوشى تو است تا تو بدانى كه اوّل مخاطب به اين خطاب و اوّل مكلَّف به اين تكليف تو نه اى ، بل پيش از تو اين تكليف بر ديگران بوده

--> ( 1 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 70 . ( 2 ) . سورهء ق ( 50 ) آيهء 29 . ( 3 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 115 . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : قولى . ( 5 ) ، 6 . اساس : از حاشيه بريده شده است ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 7 ) . دب ، فق ، مب ، مر : سيم ، همهء نسخه بدلها آن است كه . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : است . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها مراد . ( 10 ) . مب نيز .