شهدنا فما تلقى لنا من كتيبة مدى الدّهر الَّا جبرئيل امامها ( 1 ) و جبريل به فتح « جيم » بى همز ( 2 ) ، و اين قراءت ابن كثير است . و جبريل به كسر « جيم » بى همز ( 3 ) و اين قراءت بصريان و مدنيان است ، و شاعر گويد : و جبريل رسول اللَّه فينا و روح القدس ليس به خفاء و جبرائيل على وزن حبراعيل ، و جبرايل على وزن حبراعل ، و جبرئل على وزن حبرعل ، و جبرال على وزن فعلال ، و اين اسمى اعجمى است غير منصرف ، و اسباب مانع از صرف او علميّت است و عجمه . * ( فَإِنَّه نَزَّلَه ) * ، « ها » در « فانّه » [ ضمير ] ( 4 ) جبريل است ، و در « نزّله » ضمير قرآن است ، و اين ضمير قبل الذّكر است ، چنان كه حق تعالى گفت : إِنَّا أَنْزَلْناه فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ( 5 ) . . . ، و قوله : حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ ( 6 ) ، و در آيات ذكر قرآن و آفتاب نرفته است . * ( عَلى قَلْبِكَ ) * ، براى آن گفت بر دل تو ، كه جبريل - عليه السّلام - آن مقدار قرآن كه آوردى بر رسول - عليه السّلام - خواندى ، و رسول ياد گرفتى و پس املا كردى از حفظ تا بنوشتندى چه او ننوشتى و از نوشته نخواندى * ( مُصَدِّقاً ) * ، نصب بر حال است از مفعول . * ( لِما بَيْنَ يَدَيْه ) * ، براست دارنده آن را كه از پيش اوست از كتب اوايل چون توريت و انجيل و زبور و صحف و هر كتاب كه خداى تعالى پيش پيغامبر ما فرستاد . * ( وَهُدىً ) * ، هدى به معنى بيان است اين جا ، و شايد كه به معنى لطف بود . * ( وَبُشْرى ) * بشارت باشد ، و آن مصدر است كالقربى و الزّلفى و الحسنى . * ( لِلْمُؤْمِنِينَ ) * و اگر چه قرآن هدى است جز مؤمنان را چون ايشان منتفع و مستهدى ( 7 ) شدند ذكر ايشان كرد . شهر بن حوشب روايت كند از عبد اللَّه عبّاس كه او گفت : سبب نزول آيت آن بود كه جماعتى جهودان بيامدند و رسول را - عليه السّلام - گفتند : ما از تو چند مسأله خواهيم پرسيدن ، اگر ما را خبر دهى و جواب بصواب باشد ايمان آريم . رسول

--> ( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر حاضر آمديم ، نيارند ما را در لشكرى الَّا هميشه جبرئيل در پيش ايشان بود . ( 2 ) ، 3 . همهء نسخه بدلها ، بجز مج ، دب : همزه . ( 4 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 5 ) . سورهء قدر ( 97 ) آيهء 1 . ( 6 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 32 . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : مهتدى .