استثنا اخراج بعضى بود از جمله ( 1 ) چيزى كه اگر نه او باشد صحيح بود دخول او در آن . و « سين » ، در او طلب راست ، و معنى او در تازى طلب صرف كردن بود ، يعنى مىخواهى كه برگردانى مستثنى را از آن كه داخل بود در مستثنى منه ، و نصب او بر استثناست . حق تعالى خواست تا باز نمايد كه : همه را اين حكم نبود ، و همه اين بى عهدى نكردند ، جماعتى اندك بودند كه به خلاف آن كردند كه جمهور قوم و سواد اعظم ( 2 ) بر آن بودند تا بدانى كه قديما مردمان ممدوح اندك بوده‌اند ، اگر اين جاست * ( إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ ) * ، اگر در قصّه طالوت است : فَشَرِبُوا مِنْه إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ( 3 ) . . . ، اگر بر جمله است : وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ ( 4 ) ، اگر در قصّه داود است : إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَقَلِيلٌ ما هُمْ ( 5 ) . . . ، و اگر در حديث داود و جالوت است : كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّه ( 6 ) . . . ، و اگر در قصّهء نوح است : وَما آمَنَ مَعَه إِلَّا قَلِيلٌ ( 7 ) ، اگر قول آن ( 8 ) شاعر است كه قوم او را به اندكى طعنه مىزنند ، به جواب مىگويد : فقلت لها إنّ الكرام قليل پس معلوم شد كه همه اندك ممدوح بوده‌اند و بسيار مذموم . منكم ، « من » تبيين راست ، و « كم » ضمير مجرور متّصل است . و انتم ، « واو » حال راست ، و « انتم » ضمير مرفوع منفصل است بر ابتدا . و « اعراض » عدول بود از چيزى ، و نقيض او اقبال بود ، و براى آن جمع كرد از ميان تولَّى و اعراض تا بدانند كه هم به صورت هم به معنى تارك آن ميثاق بودند و ناقض آن عهد . قوله : * ( وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ ) * ، ياد كن نيز چون فرا گرفتيم ( 9 ) از شما ( 10 ) عهد و ميثاقتان و سوگند و استواريتان . * ( لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ ) * ، كه نريزى خونهاتان و كس

--> ( 1 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر به . ( 2 ) . وز : و معظم . ( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 249 . ( 4 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 13 . ( 5 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 24 . ( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 249 . ( 7 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 40 . ( 8 ) . وز : و اگر آن ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : و اگر . ( 9 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب : ها گرفتيم . ( 10 ) . وز تا ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر با .